Генийн экспресс ба транскрипци (Gene expression and transcription)

Генийн экспресс нь ДНХ-д хадгалагдсан генетикийн мэдээлэл РНХ руу дамжиж, улмаар уураг болон хэрэгжих үйл явц юм. Энэ нь амьд эсийн үйл ажиллагааг тодорхойлдог үндсэн молекулын механизмд тооцогдоно. Энэхүү үйл явц хоёр үндсэн шаттайгаар өрнөдөг. Транскрипц: ДНХ-ийн мэдээлэл мессенжер РНХ (мРНХ)-д хувирна. Үүссэн мРНХ нь тухайн уургийн бүтцийг “загвар” хэлбэрээр хадгална. Трансляци: мРНХ-ийн кодлогдсон мэдээллийг ашиглан уураг нийлэгжүүлнэ. Энэ шат рибосомын цогцолборт (рибосомын РНХ ба уургаас тогтсон макромолекул) явагдана.

Рибосом нь мРНХ-д холбогдон түүний нуклеотидын дарааллыг кодон нэгжээр уншиж, кодонд харгалзах амин хүчлийг залгамжлуулан полипептидийн гинж үүсгэнэ. Энэ үед тодорхой амин хүчлийг агуулсан тээврийн РНХ (tRNA) антикодоноороо кодонтой холбогдож, харгалзах амин хүчлийг рибосомд хүргэнэ. Шинээр ирсэн амин хүчил өмнөхтэй пептидийн холбоогоор холбогдсоор уургийн гинж уртасна.

Трансляци нь мРНХ дээрх зогсоох кодон (UAA, UAG, UGA)-д хүрэхэд зогсож, рибосом задарч, шинээр нийлэгжсэн уураг болон мРНХ цитоплазмд чөлөөлөгдөнө.

Үүссэн уураг үйл ажиллагаагаа гүйцэтгэхийн тулд амин хүчлийн дарааллын мэдээлэл болон эсийн дотоод химийн орчны нөлөөгөөр зөв гурван хэмжээст бүтэц рүү нугарах шаардлагатай. Энэ үйл явц заримдаа трансляцитай зэрэгцэн эхэлдэг. Чаперон уургууд болон нугалагч катализаторууд нь уургийг зөв нугалахад болон эс доторх зорилтот байршилд хүргэхэд чухал үүрэгтэй.

Уургийн нийлэгжилтийн хурд ба хэмжээ нь эсийн физиологийн төлөв, шим тэжээлийн хангамж, бие махбодийн хэрэгцээнээс хамаарч нарийн зохицуулагдана. Ингэснээр эс шаардлагатай уургаа зөв цагт, зөв хэмжээгээр, зөв бүтэцтэйгээр үйлдвэрлэж, амьдралын үйл ажиллагаагаа хэвийн явуулдаг.