Амиа хорлох (Suicide and suicidal thoughts)

Амиа хорлох гэдэг нь хэн нэгэн санаатайгаар өөрийн амийг таслах төрх үйл юм. Зориуд амиа бүрмөсөн хорлох үйлдлийг суицид, амиа хорлох оролдлого хийх тохиолдлыг парасуицид хэмээн тодорхойлдог. ДЭМБ-ын 2021 оны WHO Global Health Estimates судалгаагаар дэлхий дахинд 40 секунд тутамд нэг хүн буюу жилд 720,000 хүн амиа хорлон нас барж байна. Амиа хорлох төрх үйлд амиа хорлох бодол төрөх, амиа хорлолтыг төсөөлөх, амиа хорлох төлөвлөгөө зохиох буюу төлөвлөх, үйлдлийн аргаа сонгох, амиа хорлох үйлдэл хийх, амиа хорлох төрх үйл зэрэг хамаардаг. Оролдлого хийж буй хүмүүсийг сэтгэцийн эрүүл мэндийн байдлыг нь харгалзан сэтгэцийн хувьд эрүүл боловч нийгэм сэтгэлзүйн ямар нэгэн тулгамдсан асуудалтай хүн, сэтгэцийн эмгэгтэй хэмээн 2 ангилдаг. 

Амиа хорлолтоос урьдчилан сэргийлэх бүрэн боломжтой. Амиа хорлох эрсдэлтэй эсвэл амиа хорлохоор төлөвлөж буй хүн өөрийн эд хөрөнгөө бусдад тараах эсвэл өөрийн хэрэг явдлыг цэгцэлж эхлэх (эдгээрийг тайлбарлах оновчтой тайлбар эсвэл үйл явдал болоогүй байх), хайртай дотны хүмүүстэйгээ болон таньдаг хүмүүстэйгээ дахиж уулзахгүй мэт хүмүүст баяртай гэж хэлэх, үхлийн тухай ярих "Би үхсэн бол дээр байх байсан", "Би төрөөгүй бол хичнээн сайхан" гэх мэт үг хэллэг ашиглах, амиа хорлох хэрэгсэл олж авах, жишээ нь буу худалдаж авах эсвэл эм нөөцлөх, амиа хорлох арга, үхлийн тухай судлаж эхлэх гэх мэт шинж илэрч байгаа үед ДЭМБ-с боловсруулсан амиа хорлох бодол, төлөвлөгөө, үйлдэл байгаа эсэхийг илрүүлэх 4 асуулт бүхий асуумжийг баримталж тухайн хүнтэй ярилцлага хийнэ. Уг асуултуудын 1 асуултанд л тийм гэж хариулсан бол амиа хорлох эрсдэлтэй гэж үнэлж амиа хорлох бодол, төсөөлөл, төлөвлөгөө зэргийг нийтэд нь амиа хорлох эрсдэлийн үнэлгээний шалгуур буюу ДЭМБ-ийн mhGAP-ийн үнэлгээний дагуу тусламж үйлчилгээг үзүүлнэ. 

Тухайн хүнийг амиа хорлох оролдлого өндөр байгаа үед сэтгэлзүйн хямралын үеийн сэтгэл засал эмчилгээ гэж нэрлэдэг 3 үе шат бүхий эмчилгээг хийнэ. Тухайн хүн амиа хорлох оролдлого хийсэн, уг оролдлого нь бүтэлгүйтсэн үед “үхэж чадаагүй азгүй хүн” гэсэн мэдрэмж төрөх магадлал өндөр бөгөөд дахиад хэзээ ч амиа хорлох оролдлого хийхэд бэлэн байдаг тул цаг алдалгүй сэтгэлзүйн зөвлөгөө, сэтгэл засал эмчилгээг эхлүүлнэ.