Гепатит А & E (Hepatitis A & E)

12-р зууны эхэн үед цэцэг өвчний халдвар аваад эдгэрсэн хүүхдүүд хоёр дахь удаагаа уг өвчнөөр өвдөхгүй байгааг хятадууд анзаарсан байна. Ингээд Хятад даяар variolation  гэж нэрлэдэг аргыг ашигласан. Хятадуудын амжилтын тухай, уг аргын тухай мэдээ төв ази даяар тархаж дараа нь баруун зүгт тархаж тухайн үедээ уг аргыг олон улс орон ашигласан.

Үүний үр дүнд хүн амын дундах өвчлөл болон нас баралтыг  эрс бууруулж чадсан юм. 

Османы эзэнт гүрэнд сууж байсан Английн элчин сайдын эхнэр хатагтай Mary Montagu (1689-1762) дээрх ажилбарыг хүүхдүүддээ хийлгэсэн. Тэд 1721 онд Англид буцаж ирээд энэ тухайгаа бусдад хэлсэн. Ингээд variolation Англи болон АНУ-ийн колон улсуудад нэвтэрсэн. Энэхүү арга ихэнх үед маш сайн үр дүнтэй байдаг боловч зориудаар халдварлуулж буй хүмүүсийн дунд тодорхой тооны өвчлөл бүртгэгдэж уг ажилбарт хамрагдсан хүмүүсийн 1-2% нь цэцэг өвчний улмаас нас бардаг учир цаг хугацаа улиран өнгөрөхөд энэ аргыг хууль бус гэж үзсэн. 1796 онд Английн эмч, судлаач Эдвард Женнер үхрийн цэцэг өвчний үүсгэгчийг хүнд тарьж тухайн тариулсан хүнийг цэцэг өвчний эсрэг дархлаатай болгосноор анх вакцин бий болжээ. Үхрийн цэцэг өвчнийг vaccinia гэж нэрлэдэг байсан тул Эдвард Женнер эмч энэхүү шинэ аргаа вакцинжуулалт vaccination хэмээн нэрлээд хамгаалалтын тарилгаа вакцин  хэмээн нэрлэсэн. Энэ цагаас хойш уг арга өргөн дэлгэр тархсан боловч уг тарилга хэрхэн ажилладаг, ижил төстэй аргууд бусад өвчнөөс хамгаалах боломжтой эсэхийг хэн ч мэдэхгүй байлаа.

Edward Jenner эмч

1879 онд Louis Pasteur Pasteurella multocida  гэх бактер дээр туршилт хийж уг үүсгэгчийн эсрэг үр дүнтэй вакцин хийснээр вакцин халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх боломжтойг харуулсан юм. Ингээд вакцин бүтээх, үйлдвэрлэх үндсэн зарчмыг ойлгосны дараа тэрбээр галзуу, боом өвчний эсрэг вакциныг бүтээсэн.

• Граммын будаг, 1000х өсгөлт гэрлийн микроскопд грам сөрөг савханцар буюу Pasteurella multocida-ийн харагдах байдал

• 5%-ийн хонины цустай тэжээлт орчинд тарьсан Pasteurella multocida-ийн өсгөвөр, цус задлах идэвхгүй

• Францын эрдэмтэн Louis Pasteur

1890 онд ХБНГУлсын эрдэмтэн, судлаачид вакцин нь биед байх эсрэг биеийн нөлөөгөөр халдварт өвчнөөс хамгаалдаг болохыг олж тогтоосон. Ингээд тэд биед хамгаалалт үүсгэж буй эсрэг биеийг эрсдэлт бүлгийн хүн амд шилжүүлэх арга буюу идэвхгүй дархлаажуулалтыг санаачилсан юм. Өнөөдөр бид дархлаажуулалт хэмээх нэр томьёог эсрэг төрөгчийн агууламж бүхий вакцин гэж нэрлэгдэх уусмалыг бие махбод руу оруулах ажилбар хэмээн тодорхойлж байна.

Вакциныг

• Идэвхгүйжүүлсэн
• хор агуулсан, 
• амьд сулруулсан, 
• вирус төст нэгдэл , 
• нийлэг пептид , 
• олисахарид, 
• полисахарид коньюгат пептид ,
• вирусын вектор ,
• нуклейн хүчил ,
• бактерийн вектор/нийлэг антиген илчлэгч эс гэж ангилж болно.