Эдийн бичил бүтэц (Tissue histology)

Яс бол онцгой хэлбэрийн холбогч эд юм. Ясны эдийн бүтэц нь өвөрмөц бөгөөд энэ нь түүний гүйцэтгэдэг дараах үүргүүдтэй холбоотой

• Цус төлжилт (Haematopoiesis) – ясны чөмгөнд байрлах цус төлжүүлэх үүдэл эсээс цусны эсүүдийг хэлбэржихэд оролцоно.
• Өөх ба эрдсийг нөөцөлнө – Яс нь өөхний эдийг ясны чөмөгт барьж нөөцлөх ба кальцийг гидроксиапатитын талст байдлаар нөөцөлдөг.
• Тулгуур  – яснууд нь биеийн хэлбэр болон үндсэн араг ясны тогтолцоог бүрдүүлнэ.
• Хамгаалах  – ялангуяа биеийн томоохон цуллаг эрхтнүүдийг гадуур нь хүрээлэн хамгаалах үүрэгтэй.

Ясны бүрэлдхүүн

Яс нь холбогч эдийн нэг өвөрмөц хэлбэр юм. Бусад холбогч эдүүдийн адилаар

• Эсийн бүрэлдэхүүн – Ясны эдэд гурван төрлийн эс байдаг
• • Остеобласт/Osteoblasts – Кальцижаагүй , эрдэсжээгүй эсийн гаднах матрикс болох остеойд (osteoid)-ийг нийлэгжүүлдэг. Цаашид кальц/эрдэсжиснээр ясыг хэлбэржүүлдэг.  
• • Остеоцит / Osteocytes – Остеойд эрдэсжихэд, остеобластууд нь ясны хөндий (lacunae)-д байрлах  ясны хавтан (lamellae)-ийн хооронд орж тэндээ насанд хүрсэн эс буюу Остеоцит болдог. Тэдгээр нь ясны массын эрдэс болон уургийн  зохицуулгыг хянадаг. 
  • Остеокласт /Osteoclasts – Моноцитээс гаралтай ба устөрөгчийн анионнууд болон лизосомыг явлгаруулсанаар ясыг эргэн шимдэг. Эдгээр нь том, олон бөөмтэй эсүүд юм. 

• Эсийн гаднах матрикс (Extracellular Matrix) -аас тогтоно.
• • Эсийн гаднах матрикс (ECM) гэдэг нь эсийг бүтцийн болон биохимийн хувьд дэмжих үүрэгтэй молекулуудыг хэлдэг. Ясны ECM нь маш нарийн хөгжсөн байдаг
  • Холбогч эдийн хувьд коллаген болон түүнтэй хамаатай уургууд байдаг бол ясанд нэмээд эрдэсжсэн давснууд, ялангуяа кальцийн гидроксиапатитийн талстууд байдаг
  • Эдгээр талстууд нь коллагены ширхэгүүдтэй хамтдаа ясыг хатуу, бат бөх болгодог
  • Энэ матрикс нь  хавтан (lamellae) гэж нэрлэгдэх олон давхараас тогтоно

Ясны бүтэц

Микроскопоор харвал ясыг хоёр хэлбэрт хувааж үзэж болно

• Woven bone (анхдагч яс) – Үр хөврөлийн хөгжлийн үед болон хугаралын дараа тохиолддог ба остеойд (эрдэсжээгүй ЕСМ), коллаген ширхэгүүдээс тогтдог. Энэ нь түр зуурын бүтэц бөгөөд удахгүй бүрэн хөгжсөн ясны хавтан lamellae болж хувирна. 
• Lamellar bone (хоёрдогч яс) – Насанд хүрсэн хүний араг ясыг бүрдүүлэгч яс, нарийн зохион байгуулалттай эрдэсжсэн остеоойдын давхаргуудаас тогтоно иймд анхдагч яс woven bone - аас илүү хатуу, бат бөх байж чаддаг. Хоёрдогч яс Lamella bone нь өөрөө дотроо мөн хоёр хэсэгт хуваагдана
• • Нягт (compact bone) - гадна хэсэг
  • • Нягт яс нь ясны гадна хуяг (‘shell’)-ийг бүрдүүлдэг.  Энэ хэлбэрийн яс нь тууш Гаверсийн суваг (дотуур нь жижиг мэдрэл, судас, тунгалгийн судаснууд явдаг )-ийг тойрсон хавтан (lamellae) -аас тогтдог. Энэ бүтцийг бүхэлд нь остеон (osteon) гэж нэрлэдэг бөгөөд, остеон нь ясны бүтэц үйл ажиллагааны нэгж болдог. 
    • Гаверсийн суваг (The Haversian canal) -ууд нь хөндлөн Волкманны сувгууд (Volkmann’s canals) -аар холбогдсон байдаг ба энэ нь дотроо Гаверсын сувгуудын артерүүдыг хооронд нь холбодог жижиг цусны судсуудыг агуулдаг.  Волкманны сувгууд нь мөн ясны хальснаас (periosteum) цусны судаснуудыг дамжуулах үүрэгтэй. 
    • Остеоцит (Osteocytes)-үүд нь хавтан (lamellae) болон жижиг хөндий (lacunae)-үүдийн хооронд байрладаг. The lacunae -ууд нь хоорондоо хэд хэдэн canaliculi гэж нэрлэгддэг сувгуудаар хоорондоо холбогддог. 
  • Хэмт (spongy bone) -
  • • Ясны матрикс (The bony matrix) нь 3D хэмжээст, багануудын сүлжээснээс тогтох бөгөөд, ясны  энэ зөвт бус хэмт (trabeculae) бүтэц нь солбисон сүлжээсүүдээс тогтдог байна. Яс нь энэхүү химт бүтцийнхээ ачаар нэгдүгээрт жингийн хувьд хөнгөн, хоёрдугаарт янз бүрийн чиглэлтэй хүчнүүдийн эсрэг бат бөх  байж чаддаг. Энэ хэмт ясны (spongy bone) хөнгөн чанар нь биеийн хөдөлгөөнийг хангахад чухал нөлөөтэй.
    • Химийн зай буюу trabeculae хоорондын зай нь ихэвчлэн ясны чөмгөөр дүүргэгдсэн байдаг
    • Ясны шар чөмөг (Yellow bone marrow) нь өөхний эсүүд (adipocytes)-ээс тогтдог
    • Ясны улаан чөмөг (red bone marrow) нь цус төлжүүлэх үүдэл эс (haematopoietic stem cells)-үүдээс тогтдог.
    • Энэ төрлийн яс нь Волкманий эсвэл Гаверсийн сувгуудыг агуулдаггүй.

Аль ч хэлбэрийн ясанд,  гадна гадаргуу нь холбогч эдэн давхаргаар хучигдсан байдаг ба үүнийг нь ясны хальс - периостиум - periosteum гэдэг. Ижилхэн давхарга endosteum дотор хөндий талаас нь мөн адил хучдаг.

Зураг 1.1 – Нягт ясны бичил бүтэц. ганц Гаверсийн суваг (Haversian canal) -ийн эргэн тойрныг харуулсан байгааг анхаарна уу!  .

Зураг 1.2 – Хоёрдогч ясны бүтэц (mature bone). Хатуу яс болон химт ясны бүтцийн онцлогийг ажиглаарай. 

Ясжилт ба шинэчлэлт (Ossification and Remodelling)

Ясжилт (Ossification) гэдэг нь шинээр яс үүсэх үйл явц юм.  Энэ үйл явц нь дараах хоёр механизмаар явагддаг. 

• Мөгөөрс дотроосоо ясжих (Endochondral ossification) – Гиалин мөгөөрснүүд нь остеойд ялгаруулагч остеобластуудаар солигддог. Дунд чөмөг (femur) нь эндохондрал буюу мөгөөрснөөсөө ясждаг ясны жишээ юм. 
• Мембранаасаа ясжих (Intramembranous ossification) – Мезенхимийн (үр хөврөлийн - embryonic) эд нягтаршиж яс болдог. Хатуу хавтгай яснуу энэ хэлбэрээр ясждаг ба тухайлбал чамархай  яс  болон  дал яс зэрэг.

Аль механизмийн үед, анхдагч яс эхлэж үүсдэг. Дараа нь хоёрдогч ясаар солигдодог. 

Шинэчлэлт

Яс нь байнгын шинэчлэлт явагдаж байдаг амьд эд юм. Шинэчлэлт гэдэг нь ясны эд буцаж шимэгдээд шинэ ясны эд хэлбэржих үйл явц юм.  Энэ үйл явц нь ясны эсийн түвшинд явагддаг. 

Остеокластууд нь ясыг зүсэгч конус (cutting cone) -аар задалдаг. Шим тэжээлийн бодисууд нь эргэн шимэгдэх ба остеобластууд шинэ остеоид үүсгэдэг. Шинэчлэлт нь стресс болон гэмтлийн голомтод нөлөөлж, нөлөөлөлд өртсөн газруудыг бэхжүүлдэг.