Эдийн бичил бүтэц (Tissue histology)

Ясны бүтэц

Микроскопоор харвал ясыг хоёр хэлбэрт хувааж үзэж болно

• Woven bone (анхдагч яс) – Үр хөврөлийн хөгжлийн үед болон хугаралын дараа тохиолддог ба остеойд (эрдэсжээгүй ЕСМ), коллаген ширхэгүүдээс тогтдог. Энэ нь түр зуурын бүтэц бөгөөд удахгүй бүрэн хөгжсөн ясны хавтан lamellae болж хувирна. 
• Lamellar bone (хоёрдогч яс) – Насанд хүрсэн хүний араг ясыг бүрдүүлэгч яс, нарийн зохион байгуулалттай эрдэсжсэн остеоойдын давхаргуудаас тогтоно иймд анхдагч яс woven bone - аас илүү хатуу, бат бөх байж чаддаг. Хоёрдогч яс Lamella bone нь өөрөө дотроо мөн хоёр хэсэгт хуваагдана
• • Нягт (compact bone) - гадна хэсэг
  • • Нягт яс нь ясны гадна хуяг (‘shell’)-ийг бүрдүүлдэг.  Энэ хэлбэрийн яс нь тууш Гаверсийн суваг (дотуур нь жижиг мэдрэл, судас, тунгалгийн судаснууд явдаг )-ийг тойрсон хавтан (lamellae) -аас тогтдог. Энэ бүтцийг бүхэлд нь остеон (osteon) гэж нэрлэдэг бөгөөд, остеон нь ясны бүтэц үйл ажиллагааны нэгж болдог. 
    • Гаверсийн суваг (The Haversian canal) -ууд нь хөндлөн Волкманны сувгууд (Volkmann’s canals) -аар холбогдсон байдаг ба энэ нь дотроо Гаверсын сувгуудын артерүүдыг хооронд нь холбодог жижиг цусны судсуудыг агуулдаг.  Волкманны сувгууд нь мөн ясны хальснаас (periosteum) цусны судаснуудыг дамжуулах үүрэгтэй. 
    • Остеоцит (Osteocytes)-үүд нь хавтан (lamellae) болон жижиг хөндий (lacunae)-үүдийн хооронд байрладаг. The lacunae -ууд нь хоорондоо хэд хэдэн canaliculi гэж нэрлэгддэг сувгуудаар хоорондоо холбогддог. 
  • Хэмт (spongy bone) -
  • • Ясны матрикс (The bony matrix) нь 3D хэмжээст, багануудын сүлжээснээс тогтох бөгөөд, ясны  энэ зөвт бус хэмт (trabeculae) бүтэц нь солбисон сүлжээсүүдээс тогтдог байна. Яс нь энэхүү химт бүтцийнхээ ачаар нэгдүгээрт жингийн хувьд хөнгөн, хоёрдугаарт янз бүрийн чиглэлтэй хүчнүүдийн эсрэг бат бөх  байж чаддаг. Энэ хэмт ясны (spongy bone) хөнгөн чанар нь биеийн хөдөлгөөнийг хангахад чухал нөлөөтэй.
    • Химийн зай буюу trabeculae хоорондын зай нь ихэвчлэн ясны чөмгөөр дүүргэгдсэн байдаг
    • Ясны шар чөмөг (Yellow bone marrow) нь өөхний эсүүд (adipocytes)-ээс тогтдог
    • Ясны улаан чөмөг (red bone marrow) нь цус төлжүүлэх үүдэл эс (haematopoietic stem cells)-үүдээс тогтдог.
    • Энэ төрлийн яс нь Волкманий эсвэл Гаверсийн сувгуудыг агуулдаггүй.

Аль ч хэлбэрийн ясанд,  гадна гадаргуу нь холбогч эдэн давхаргаар хучигдсан байдаг ба үүнийг нь ясны хальс - периостиум - periosteum гэдэг. Ижилхэн давхарга endosteum дотор хөндий талаас нь мөн адил хучдаг.

Зураг 1.1 – Нягт ясны бичил бүтэц. ганц Гаверсийн суваг (Haversian canal) -ийн эргэн тойрныг харуулсан байгааг анхаарна уу!  .

Зураг 1.2 – Хоёрдогч ясны бүтэц (mature bone). Хатуу яс болон химт ясны бүтцийн онцлогийг ажиглаарай. 

Ясжилт ба шинэчлэлт (Ossification and Remodelling)

Ясжилт (Ossification) гэдэг нь шинээр яс үүсэх үйл явц юм.  Энэ үйл явц нь дараах хоёр механизмаар явагддаг. 

• Мөгөөрс дотроосоо ясжих (Endochondral ossification) – Гиалин мөгөөрснүүд нь остеойд ялгаруулагч остеобластуудаар солигддог. Дунд чөмөг (femur) нь эндохондрал буюу мөгөөрснөөсөө ясждаг ясны жишээ юм. 
• Мембранаасаа ясжих (Intramembranous ossification) – Мезенхимийн (үр хөврөлийн - embryonic) эд нягтаршиж яс болдог. Хатуу хавтгай яснуу энэ хэлбэрээр ясждаг ба тухайлбал чамархай  яс  болон  дал яс зэрэг.

Аль механизмийн үед, анхдагч яс эхлэж үүсдэг. Дараа нь хоёрдогч ясаар солигдодог. 

Шинэчлэлт

Яс нь байнгын шинэчлэлт явагдаж байдаг амьд эд юм. Шинэчлэлт гэдэг нь ясны эд буцаж шимэгдээд шинэ ясны эд хэлбэржих үйл явц юм.  Энэ үйл явц нь ясны эсийн түвшинд явагддаг. 

Остеокластууд нь ясыг зүсэгч конус (cutting cone) -аар задалдаг. Шим тэжээлийн бодисууд нь эргэн шимэгдэх ба остеобластууд шинэ остеоид үүсгэдэг. Шинэчлэлт нь стресс болон гэмтлийн голомтод нөлөөлж, нөлөөлөлд өртсөн газруудыг бэхжүүлдэг. 

Эпидермисийн давхаргууд

Эпидермис нь кератиноцит эсүүдийн давхаргуудад (strata) хуваагддаг – тэдгээр нь гадаргуу руугаа шилжих тусам бүтэц нь өөрчлөгддөг.  Хамгийн гүний хэсгээсээ гадаргуу хэсэг рүү давхаргуудыг нэрлэвэл:

• Суурийн давхарга (Stratum basale) – энэ давхаргад кератиноцит эсүүдийн митоз хуваагдал явагддаг.
• Өргөст давхарга (Stratum spinosum) – кератиноцит эсүүд нь хоорондоо десмосом (desmosomes) гэгдэх холбоосоор маш хүчтэй холбогдсон байдаг.
• Мөхлөгт давхарга (Stratum granulosum) – энэ давхаргад липид ялгаруулагч эсүүд болон бусад ус нэвтрүүлэхгүй молекүлүүд энэ давхаргад байдаг.
• Тунгалаг давхарга (Stratum lucidum) – энд эсүүд нь бөөмгүй болж кератин үүсэлт огцом нэмэгддэг.
• Эвэрлэг давхарга (Stratum corneum) – эсүүд бүх эрхтэнцэрүүд (organelles) -гүй болсон байх ба мөн кератинийг үргэлжлүүлэн үйлдвэрлэсээр байна.

Зураг 2 –  Кератиноцит эсийн хөгжлийн өөр үе  шатуудаасаа хамаараад эпидермис нь давхаргуудад хуваагддаг.

Дермис (Dermis)

Дермис нь эпидермисийн яг доор байрладаг бөгөөд энэ хоёр нь хоорондоо маш бат бөх дермо -эпидермал холбоос (dermo-epidermal junction) - нягт холбогдсон байдаг. Дермис нь хоёр давхаргаас тогтдог бөгөөд тэдгээр нь эпидермистэй харьцуулахад хоорондоо тодорхой сайн ялгардаггүй.

• Өнгөц давхарга нь хөхлөгт давхарга (papillary layer)
• Гүнийх нь торлог (reticular layer) давхарга юм.

Дермис давхаргад доорх эсийн төрлүүд  болон бүтцүүд тохиолддог

• Фибробласт (Fibroblasts) – эдгээр эсүүд нь these эсийн гаднах матрикс (extracellular matrix - ECM)-ийг нийлэгжүүлдэг бас эсийн гаднах матрикс нь коллаген болон эластинээс голдуу бүрддэг.
• Мөхлөгт эс (Mast cells) – эдгээр нь төрөлхийн дархлааны эсүүд бөгөөд дотроо гистамины мөхлөг агуулдаг.
• Цусны судаснууд болон арьсны мэдрэхүйн мэдрэл (Blood vessels & cutaneous sensory nerves)
• Арьсны дайврууд (Skin appendages) –Жишээ нь: үсний уутанцарууд, хумс, хөлс болон тосны булчирхайнууд үүнд орно.

Үсний уутанцарууд болон тосны булчирхай (Hair Follicles & Sebaceous Glands)

Үсний уутанцарууд болон тосны булчирхай нь хамтдаа pilosebaceous нэгжийг үүсгэдэг. Энэ нь зөвхөн үстэй арьсан (hirsute skin) -д байдаг. Тосны булчирхай нь булчирхайн шүүрлээ холокрин (holocrine) механизмаар үсний уутны иш (hair follicle shaft) хэсэг рүү ялгаруулдаг. Үсний уут нь өөрөө arrector pili булчинтай холбогддог, энэ булчингийн агшилтаар уутанцар эгц босоо байрлалд ордог.

Хөлсний булчирхай (Sweat Glands) – Хоёр төрлийн хөлсний булчирхай байдаг

• Эккрин булчирхай (Eccrine glands) – Хүний биед байрлах хөлсний булчирхайн ихэнхи нь энэ төрөлд багтана. Шүүрэл нь өнгөгүй, үнэргүй, ихэнхи хэсгийг нь натрийн хлорид болон ус эзлэдэг – дулааны зохицуулгад оролцдог.
• Апокрин булчирхай (Apocrine glands) – Илүү том хэмжээтэй хөлсний булчирхайнууд юм, суга болон бэлэг эрхтэн орчим байрладаг. Эдгээр апокрин булчирхайн шүүрлүүд нь арьсны бичил биетнүүдээр задарч биеийн үнэрийг үүсгэдэг.

Зураг 3 – Дермис нь хөхлөг болон торлог давхаргад хуваагддаг.

Гиподермис (Hypodermis) – Гиподермис буюу арьсан доорх эд нь яг дермисийн доор байрладаг.

Биеийн өөхний хуримтлалын ихэнхи хэсэг энд байдаг ба хүн бүрт өөхний эдийн хэмжээнээсээ шалтгаалаад хэмжээ янз бүр байдаг.

Меланин нь хэт ягаан туяаны цацрагийн нөлөөнд хариу урвал үзүүлэн үүсдэг бөгөөд шингэсэн цацрагийн >99.9%-ийг сарниулж ДНХ-ийн гэмтлээс хамгаалах үүрэгтэй.

Бөөрний бүтэц

• Бөөрний паренхим эд
• • Бөөрний паренхим нь байрлал өнгө бүтцээрээ эрс ялгаатай хоёр давхаргаас тогтоно. Давхар бүр нь өөрийн гэсэн бүтэц үйл ажиллагааны нэгжтэй.
• Холтослог давхарга (Cortex renalis)
• • Холбогч эдэн бүрхүүлийн харалдаа дор байрлана
  • Ойролцоогоор 1 см орчим зузаан
  • Цусны судсаар баялаг тул хүрэн бор өнгөтэй байдаг
  • Түүдгэнцэр болон бөөрний судсуудаас бүрдэнэ
  • Бөөрний тархилаг эдийн пирамидын хоорондуур салаалан бөөрний багана (Columnae renales) болж үргэлжилдэг
• Тархилаг давхарга (Medulla renalis)
• • Холтослог давхаргын дор байрлана
  • Энэ давхаргад голчлон сувганцрын систем болон цуглуулах хоолойнууд байрладаг
  • Тархилаг давхарга нь 7-12 пирамидуудаас (Pyramides renales ) тогтоно. Пирамидууд сууриараа холтослог руу, орой нь бөөрний тэвшинцэр рүү чиглэсэн байна
  • Пирамид нь бөөрний бүтэц үйл ажиллагааны нэгж болох нефроны шулуун сувганцраас бүрдэнэ. Эдгээр шулуун сувганцрууд хэд хэдээрээ нийлж хөхлөгийн цоргыг бүтээдэг
  • 1-2 пирамидын орой нийлж нэг хөхлөгийг бүтээнэ
  • Гистологийн бүтцийн хувьд тархилаг давхарга нь гадна тархилаг болон дотор тархилаг гэсэн ялгаатай хоёр хэсгээс тогтоно

Бөөрний аяганцар тэвшинцэрийн систем

Бөөрний тархилаг давхаргын пирамидаас шээс хөхлөгийн цоргоор дамжин бага аяганы хөндийд ялгарна. Энэхүү шээс нь цааш шээс дамжуулах суваг рүү дамжина.

• Бөөрний бага аяга (Calices renales minores)
• • 2-3 хөхлөг нэгдэж нэг бага аягыг үүсгэнэ
  • Тархилаг давхаргын пирамидаас шээс хөхлөгийн цоргоор дамжин бага аяганд ялгарна
  • Шээсийг бөөрний паренхим руу эргэн орохоос сэргийлдэг
• Бөөрний их аяга (Calices renales majores)
• • 2-3 бага аяга нийлж нэг их аягыг  үүсгэдэг
  • Бага аяга болон тэвшинцэрийг хооронд нь холбоно
• Бөөрний тэвшинцэр (Pelvis renalis)
• • 2-3 их аяга нэгдэж бөөрний тэвшинцэрийг үүсгэнэ
  • Бөөрний тэвшинцэр цааш нарийсаж шээс дамжуулах суваг (Ureter) болдог
  • Их аяга болон шээс дамжуулах сувгийг хооронд холбоно

Бөөртэй зэргэлдээ орших эрхтнүүд