Анатомийн хувьд авч үзвэл нүдний гадаад хэсэг нь гурван давхаргад хуваагдах бөгөөд үүнд фиброзон давхарга (эвэрлэг, хатуу бүрхүүл), судаслаг давхарга (жинхэнэ судсан бүрхүүл, хүүхэн хараа, сормослог бие) болон мэдрэлийн давхарга (торлог) багтана. Түүнчлэн нүдийг урд хэсэг (болор болон өмнө талд байрлах бусад бүтцүүд) ба хойд хэсэг (шилэнцэр биеийн шингэн болон торлог) гэж авч үзэж болно.

Нүд нь хос эрхтэн бөгөөд харааны үүрэгтэй мэдрэхүйн эрхтэн юм.

Ухархайн яс дотор байрлана.
Бөөрөнхий хэлбэртэй.
Жин: 7 грамм

Хэмжээ

Дагуу тэнхлэг - 24мм
Хэвтээ тэнхлэг - 23.6мм
Босоо тэнхлэг - 23.3мм тус тус байна.

Болор нь хүүхэн хараа болон шилэнцэр хооронд, сормослог биетэй холбоотой шандаснаас зүүгдэж байрладаг. Нүдний урд хэсгийг мөн урд хорго (эвэрлэгээс хүүхэн хараа хүртэл) болон хойд хорго (хүүхэн хараанаас болор хүртэл) хэмээн хуваах ба эдгээр хоргууд нь нүдний дотоод шингэнээр дүүрсэн байна.

Үйл ажиллагааны хувьд нүдийг гэрэл ойлгодог болон гэрэл хугалдаг гэж ангилж болно. Харааны зам нь 1-р нейрон болох торлог давхаргын савханцар, лонхонцор эсүүдээр эхлэх ба эдгээр эсүүд нь харагдах дүрсийг мэдрэлийн дохио болгон хувиргаж энэ нь цааш тархи руу дамжина. Гэрэл хугалагч бүтцүүдэд эвэрлэг, болор, нүдний дотоод шингэн болон шилэнцэр багтах бөгөөд эдгээр нь гэрлийг торлогийн хойд хэсэг рүү чиглүүлэн хугална.

Нүд нь артерийн цусан хангамжаа нүдний артерийн салаанаас авах бөгөөд нүдний вен рүү цутгана. Мэдрэлжүүлэлтийн тухайд, гавал тархины хос мэдрэлээс харааны (гавал тархины 2-р хос мэдрэл) болон нүд хөдөлгөгч мэдрэл (гавал тархины 3, 4, 6-р хос мэдрэл) мэдрэлжүүлдэг бол аккомодацийг ургал мэдрэлийн тогтолцооны ширхгүүд мэдрэлжүүлэлтээр хангана. Нүдний алим нь гавлын ухархайн яс дотор байрлах бөгөөд энд хэд хэдэн мэдрэл болон судас нээгддэг.

Нярайд 19 мм

харааны замын бүрдлүүд

хугалагч орчин

Гадна бүрхүүл

Дунд бүрхүүл

Дотор бүрхүүл буюу Торлог

Эвэрлэгийн строма эд болон эндотель хооронд оршино

Нойр булчирхай () (Eng.: Pancreas, хуучин грек: pánkreas, πᾶν ("pán") - "бүгд", κρέας ("kréas") - "мах") нь уртаашаа хэвлийн дээд хэсэгт хөндлөн байрлалтай эртхэн юм. НБ нь нэг талаасаа гэдсэнд хүнсний нэгжүүдийг задлах хоол боловсруулалтын энземүүдийг 12 хуруу гэдсэнд ялгаруулдаг. Нөгөөтэйгүүр олон төрлийн гормонуудыг (юун түрүүнд цусан дахь сахарын түвшинг зохицуулдаг гормон - инсулин) үүсгэн шууд цусанд оруулдаг. Иймд НБ-г бид гадаад болон дотоод шүүрлийн үйл ажиллагааг явуулдаг холимог бүтэцтэй эрхтэн хэмээн үздэг байна.

НБ-н эсүүд үрэвссэн тохиолдолд (жишээлбэл их хэмжээний архи хэрэглэсэн үед) хоол боловсруулалтын энземүүд чөлөөлөгдөн нэг хэсэг нь өөрийгөө боловсруулах (НБ-н энзем НБ-г задлах) боломжтой. НБ-н хоол боловсруулалтын энземүүдийн үйлдвэрлэл буурсан тохиолдолд (НБ-н гадаад шүүрлийн дутагдал - exocrine pancreatic insufficiency, жишээлбэл НБ-н үрэвслийн улмаас) гэдсэнд буй хүнсний нэгжүүд биед шингэх чадамжаа алдаж болдог. Харин гормон ялгаруулдаг эсүүд аутоиммун механизмаар сонгомлоор гэмтэж инсулины туйлын дутагдалд хүрч болох ба энэхүү өвчинг нь бид чихрийн шижин хэвшинж-1 хэмээн нэрлэдэг болно.

Товч

Үйл ажиллагаа: Хоол боловсруулалтын шүүрэл болон гормонуудыг үйлдвэрлэх
Байрлал:
- Хоёрдогч ретроперитониумд,
- Хөндлөн,
- L1/2-н харалдаа байрлана
Хэлбэр: зууван
Урт: 12-15 см урттай
Жин: ойролцоогоор 70 гр

Бүтэц

гурван хэсгээс бүрддэг:
- Толгой (caput pancreatis)
- Их бие(corpus pancreatis)
- Сүүл (Cauda pancreatis)

НБ-н паренхим

	Байрлал	Онцлог бүтэц
Толгой (Caput pancreatis)	12 хуруу гэдэсний C-хэлбэрийн /тах хэлбэрийн нумарсан хэсэгт	Processus uncinatus pancreatis Дэгээ хэлбэрийн үргэлжлэл/ургацаг Incisura pancreatis-р зааглагдана
Их бие (Corpus pancreatis)	Сэмжний хөндийн / omentalis/ суурин дээр Ардуур нь L1-2 болон гол судас үргэлжилнэ Бага зэрэг зүүн талаараа өгссөн байдалтай	Tuber omentale pancreatis: НБ-н толгой хэсэгт ойрхон байх харж, тэмтэрч болохуйц овгор
Сүүл (Cauda pancreatis)	Сэмжний хөндийн /Bursa omentalis/ суурин дээр

Нойр булчирхайн цорго (Ductus pancreaticus): НБ-н дотуур түүний гадаад шүүрлийг дамжуулах ойролцоогоор 2 мм өргөнтэй нарийн цорго байдаг. Энэ нь цааш цөсний цорготой нийлж Papilla duodeni major-оор 12 хуруу гэдсэнд гадагшилдаг.

Явц: НБ-н бүх хэсгийн дундуур хөндлөн явна.
- Ampulla hepatopancreatica
- - Ductus choledochusболон Ductus pancreaticus нийлсний дараа 12 хуруу гэдсэнд нээгдэхээс бага зэрэг нааш байрлах цоргоны өргөслийг нэрлэнэ
  - M. sphincter ampullae hepatopancreaticae (M. sphincter Oddi) нь үүнийг тойрч байршина.
- Нээгдэлт: Ductus choledochus-ын хамт 12 хуруу гэдэсний уруудах хэсэгт (= Pars descendens) Papilla duodeni major(= Papilla vateri)-д нээгддэг.
- Вариантууд
- - Ductus choledochus болон Ductus pancreaticus салангид нээгдэлттэй байх
  - НБ-н нэмэлт цорго: Ductus pancreaticus accessorius(= Ductus Santorini): Pars descendens duodeni хэсэгт Papilla vateri-с краниал байрлах Papilla duodeni minor-т нээгдддэг.

Зураг 1. Цөсний цоргыг нойр булчирхайн цорготой харьцуулахад 2. Percutaneous transhepatic cholangiogram
demonstrating the bile duct system - Элгэн дэх цөсний сувгийг хатган тодосгогчоор гэрэлтүүлэн харж байна 3. Хэвлийн эхо шинжилгээнд хэрхэн дүрслэгдснийг 4. Endoscopic cholangiopancreatography () шинжилгээнд дүрслэгдэх байдал 5. 6. CT 7. CT Цочмог панкреатитын үед

Байршилзүй (topographic anatomy)

Байрлал
- Хоёрдогч ретроперитониал
- Bursa omentalis-н суурин дээр
- 12 хуруу гэдэсний нум болон дэлүүний үүд (Hilum splenicum) хоёрын хооронд
Байршилзүйн проекц: L 1/2-н харалдаа
Байршилзүйн бусад хэсгүүдтэй холбогдох харьцаа
- Вентрал /өмнөд/хэвлийн тал/: Bursa omentalis
- Дорсал /нуруу тал/
- - Нуруу талын их биеийн хана
  - Нурууны нугалам
  - Аорт
  - НБ-н толгой хэсгээр явдаг, portae-тэй нэгддэг хэсгүүд:
  - - splenicaV. mesenterica inferior-д цутгах хэсэг
    - mesenterica superior
  - Краниал
  - - Баруун тал руугаа: hepatica communis
    - Зүүн тал руугаа: splenica
  - Каудал: 12 хуруу гэдэсний Pars horizontalis
  - Латерал
  - - Зүүн: Дэлүү
    - Баруун: 12 хуруу гэдэс

Нойр булчирхайн гадаргуу болон ирмэг: 3 гадаргуу, 3 ирмэгтэй.

Гадаргуу:
- Урд гадаргуу хүнхэр бүтэцтэй ходоодонд тулж байрлана.
- Хойд гадаргуу хэвлийн хөндийн ар хананд наалдан тогтдог.
- Доод гадаргуу нь баруун талдаа flexura duodenojejunalis, зүүн талдаа flexura coli sinistra-д тулж байрлана
Энэхүү 3 гадаргууг margo superior, inferior, anterior хязгаарлана.

Судас, мэдрэлжүүлэлт:

НБ нь Truncus coeliacus (A. hepatica communis ба A.splenica) болон A. mesenterica superior-ын салаануудаар тэжээгддэг. Нойр булчирхайн хураагуур судсууд (венийн олон жижиг салаанууд) нь V. splenica-р дамжин үүдэн венд цутгадаг. Энэхүү эрхтэн нь симпатик болон парасимпатик мэдрэлжүүлэлттэй.

Цусны эргэлт
Артери	Толгой Aa. pancreaticoduodenales superiores posterior ба anterior ← A. gastroduodenalis ← A. hepatica communis ← Truncus coeliacus A. pancreaticoduodenalis inferior ← A. mesenterica superior Дээрх 2 артерийн замын анастомоз бас бий.
Артери	Их бие болон сүүл хэсэг A. pancreatica inferior A. pancreatica dorsalis A. caudae pancreatis A. pancreatica magna Дээрх бүгд ← A. splenica ← Truncus coeliacus
Вен	Vv. pancreaticae →V. splenica →V. portae hepatis
Мэдрэлжүүлэлт
Симпатик	Plexus pancreaticus ← Plexus coeliacus
Парасимпатик	Plexus pancreaticus ← N. vagus
Лимфийн урсгал
Лимфийн үечлэлүүд	Nll. pancreatici superiores et inferiores Nll. pancreaticoduodenales anteriores et posteriores Nll. coeliaci Nll. mesenterici superiores

Зураг 1. Артери А. вентрал В. дорсал 2. Артери дорсал хэсгээс 3. Вен 4. Тунгалгийн зангилаа

Нойр булчирхай – Pancreas

Давхаргууд

Фиброзон давхарга (Tunica fibrosa bulbi)
- Эвэрлэг (Cornea)
- Хатуу бүрхүүл (Sclera)
Судаслаг давхарга (Tunica vasculosa bulbi)
- Жинхэнэ судсан бүрхүүл (Choroidea)
- Хүүхэн хараа (Pupilla)
- Сормослог бие (Corpus ciliare)
Мэдрэлийн давхарга (Tunica interna bulbi)
- Гэрэл үл мэдрэх хэсэг (Pars caeca retinae)
- Гэрэл мэдрэх хэсэг (Pars optica retinae)

1. Фиброзон давхарга (Гадна бүрхүүл, Tunica fibrosa bulbi)

Нүдний алимын хамгийн гадна талын фиброзон эдэн бүрхүүл нь тунгалаг чанартай ба эвэрлэг болон склер буюу хатуу бүрхүүл гэсэн хоёр бүтцээс тогтоно.
Энэхүү хоёр бүтэц нь хамтдаа хамгаалалтын бүрхүүл болж өгөх бөгөөд нүдний алимын хэлбэрийг хадгалахад тусалдаг.
Гадаад орчны гэрэл эвэрлэгээр нэвтрэн орох ба эвэрлэг нь нүдний бүтцүүдээс гэрлийг хамгийн их хугалдаг орчин болж өгдөг.
Харин склерээс нүдний гадна булчингууд бэхлэгдэнэ.

Бүтэц	Онцлог	Үүрэг, үйл ажиллагаа
Эвэрлэг (Cornea)	Урд хэсгийн тунгалаг хэсэг Судасжилт үгүй, тиймээс нүдний дотоод шингэнээр дамжуулан шим тэжээлээ авдаг. Инсулин үл хамааралт GLUT1 транспортеруудтай.	Гэрлийг хугалах нүдний оптик хүчний хамгийн том хэсэг болж өгнө. Эвэрлэгийн рефлекс: нүдний мэдрэлийн (гавал тархины 5-р хос мэдрэл) өгсөх салаагаар дамжина. Зовхины цагираг булчин нь (уруудах ширхгээр) нүүрний мэдрэлээр (гавал тархины 7-р хос мэдрэл) мэдрэлжүүлэгдэнэ.
Склер буюу хатуу бүрхүүл (Sclera)	Хойд хэсэгт байрлах ба гэрэл нэвтрүүлдэггүй шинж чанартай. Фиброзон эдээс тогтоно. Харааны мэдрэлийг агуулна.	Нүдийг хамгаалах Нүдний алимны хэлбэрийг хадгалах Нүдний гадны булчингууд бэхлэгдэнэ.
Эписклер	Склерийн гадна бүрхүүл Судас агуулна.	Нүдийг хамгаалах Нүдний алимын хэлбэрийг хадгалах

Эвэрлэгийн давхарга (урдаас хойд руу нь нэрлэв)

Эвэрлэгийн эпитель (Epithelium corneae): олон давхар, хавтгай, кератинждэггүй эпитель
Боумений мембран (Lamina limitans anterior): коллаген ширхэг, эст бүтэц үгүй
Жинхэнэ эд (Substantia propria): коллаген ширхэг, фибробласт, протеогликан, ус
Давхар давхарга: нимгэн, коллаген ширхэг
Десцементийн мембран (Lamina limitans posterior): эвэрлэгийн эндотелийн суурин мембран
Эндотель (Endothelium corneae): нэг давхар хавтгай хучуур эс

Хатуу бүрхүүл буюу склер нь дөрвөн давхаргаас тогтоно (гаднаас дотогш чиглэв)

Эписклер (Lamina episcleralis): нягт, фиброзон эдийн нимгэн давхарга
Строма (Lamina propria): өөр өөр чиглэлтэй коллаген, фибробласт, эластик ширхэг, протеогликан
Фуска ялтас (Lamina fusca): пигментжсэн эс болон коллаген ширхгүүд
Эндотель (Endothelium): нэг давхар эндотель эсүүд

2. Судаслаг давхарга (Дунд бүрхүүл, Tunica vasculosa bulbi)

Өөртөө пигмент агуулсан нүдний судсан давхарга
- Хүүхэн хараа (Iris, Pupilla)
- Сормослог бие (Corpus ciliare)
- Жинхэнэ судас бүрхүүл (Choroidea) гэсэн хэсгүүдээс тогтоно.

Бүтэц	Онцлог	Үүрэг, үйл ажиллагаа
Солонгон бүрхүүл (Iris)	Пигмент агуулсан мембран бөгөөд төв хэсэгтээ нээгдэнэ. Үүнийг нь хүүхэн хараа гэж нэрлэх ба гэрлийн нөлөөнд өөрийн хэмжээг тохируулж хариу үйлдэл үзүүлнэ. Цацраг ба цагираг булчингийн ширхгүүдтэй. Хүүхэн хараа өргөсгөгч булчин Цацраг булчингийн ширхгүүд Симпатик идэвхижил → өргөсөх → мидриазис буюу хүүхэн хараа тэлэх Хүүхэн хараа нарийсгагч булчин Цагираг булчингийн ширхгүүд Парасимпатик идэвхижил → агших → миозис буюу хүүхэн хараа нарийсах	Торлогт очих гэрлийн хэмжээг тохируулах Нүдний өнгийг тодорхойлох Хүлээн авуурууд: α1 адренэрг хүлээн авуурын идэвхижил → хүүхэн хараа өргөсгөгч булчин тэлэх M3 хүлээн авуурын идэвхижил → хүүхэн хараа нарийсгагч булчин агших
Сормослог бие (Corpus ciliare)	Хүүхэн харааны хойно байрлана. Сормослог цагираг, сэртэн агуулсан эпитель болон булчингаас тогтоно. Сормослогийн эпитель: Гадна бүрхүүл: пигмент агуулсан Дотор бүрхүүл: пигмент агуулаагүй

Солонгон бүрхүүлийн давхарга

Солонгон бүрхүүлийн урд хэсэгт хамгийн ихээр нягтран орших меланоцит эс нь нүдний өнгийг анхдагчаар тодорхойлж байдаг. Харин солонгон бүрхүүлийн строма хэсэгт хамгийн бага тоогоор байрлана.

Урд хэсгийн давхарга: фибробластын сүлжээ бөгөөд меланоцит эсийн давхаргатай хамт байрлана.
Строма: M. sphincter pupillae, коллагенжсэн матрикс доторх фибробласт болон меланоцит юм.
Хойд хэсгийн давхарга: ташуу, пигментжсэн эпитель

3. Мэдрэлийн давхарга (Дотор бүрхүүл, Tunica interna bulbi): Торлог (Retina)

Макро анатомийн талаас авч үзвэл торлогийн хамгийн чухал бүтэц нь харааны мэдрэл (discus n.optici) болон шар толбо (macula/lutea) юм.
Микро анатомийн түвшинд авч үзвэл гэрлийн дохиог хүлээж аваад тархи руу мэдрэлийн дохио болгон дамжуулдаг мэдрэлийн эсүүдээс тогтдог.

Бүтэц	Онцлог	Үүрэг, үйл ажиллагаа
Харааны диск	Аксон болон ганглион эсүүдээс тогтох бөгөөд нүднээс гадагшлаад харааны мэдрэл болон үргэлжилнэ. Төв хонхорын (Fovea centralis) дотно талд байрлана. Гэрлийн хүлээн авуур (фоторецептор) байхгүй тул гэрэлд мэдрэг бус (үүнийг физиологийн скотома гэх ба өөрөөр сохор цэг гэнэ) байна. Харааны “cup”-ийг агуулна. Харааны дискийн төвд байрлах аяга мэт хонхор бүтэц Торлогийн судсуудын хөндлөн гарах хэсэг	Нүднээс гадагшлах ганглион эсийн аксонуудын гарц болно.
Шар толбо (macula/lutea)	Харааны дискийн гадна талд орших зууван хэлбэртэй шар цэг бөгөөд торлогийн хойд ханын төвтэй ойр оршино. Цусны судасгүй. Төв хонхорыг агуулна. Шар толбоны төвдөө хонхойсон хэсэг юм (foveola). Лонхонцор эсүүдийн хамгийн их нягтарсан хэсэг бөгөөд энэ эс бүр нь ганцхан ганглион эстэй холбогдсон байна.	Хамгийн хурц харааны цэг (100% харааны чадал)

Солонгон бүрхүүлийн стромагийн хувирсан давхарга юм

Сормослогийн давхар ялтаст эпителийн үргэлжлэл

Шар усаар дүүрсэн уут (Bursa synovialis); даралтыг жигд хуваарилах, үрэлтийг бууруулах үүрэгтэй. Товчоор бурса ч гэж нэрлэдэг.

Буцах буюу буцан эргэх чиглэл (цаг хугацаа болон байршлын хувьд эргэн эхэлсэн байрандаа очих); эсрэг утга нь антеград/ортоград.

Endoscopic retrograde cholangiopancreatography - Уян дурангаар цөсний замд тодосгогч бодис хийж зураг авах арга.

Computed tomography – Компьютер томографи

Англи хэлэнд НБ-н хүзүү (column pancreatis) гэж толгой болон их биеийг хооронд нь зааглах, үүдэн венээс антериор буюу биеийн өмнөд хэсэгт байрласан 2 см орчим өргөнтэй НБ-н хэсгийг тусад нь нэг хэсэг хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Үүний шалтгаан нь энэ хэсэгт үүссэн хавдар нь ар хэсгийнхээ судсуудтай нягт холбоотой байдгаас эрт нэвчилт юм уу, метастаз өгч улмаар мэс ажилбар хийх боломжгүй болно гэдгийг тодотгох гэсэн клиник ач холбогдол байдаг юм.

Нойр булчирхайн толгойн толгойн ар талын баруун хэсэг нь баруун доош чиглэлтэй сунаж processus uncinatus гэх дэгээ хэлбэрт сэртэнг үүсгэнэ.

Толгой хүзүү хоёрын хооронд ард талд нь дотогш хонхойсон сэтэрхий байх бөгөөд түүнийг incisura pancreatis гэж нэрлэнэ. Энэ хэсэгт a.mesenterica superior, v. mesenterica байрлана.

НБ болон цөсний шүүрлийг гадагшлахыг зохицуулдаг гөлгөр булчингаас бүрдэнэ

Нойр булчирхайн толгойн хэсгээс ирэх шүүрэл нь ductus pancreaticus accessorius гэдэг цоргоор тусдаа хураагдан papilla duondeni minor-т нээгдэнэ.

Нүдний анатоми, гистологи (Eye anatomy and histology)

Болор (Lens oculi)

Нулимсны аппарат (Apparatus lacrimalis)

Зовхи (Palpebra)

Цусан хангамж

Нүдний булчин

Мэдрэлжүүлэлт

Ухархай (Orbit)

Үр хөврөл

Эх сурвалж

Нойр булчирхай (Pancreas)