Шинэ эм хэрхэн бий болдог вэ?

Шинжлэх ухаан, биотехнологийн хөгжлийн дүнд олон өвчин, эмгэгийн эмчилгээ хурдацтайгаар нэвтэрсээр байгаа ч зарим дархлааны эмгэгүүдээс эхлээд чихрийн шижин зэрэг бүрэн эмчлэгддэггүй, эсвэл огт эмчилгээгүй өвчнүүд одоо ч байсаар, шинэ эмийн эрэл үргэлжилсээр л байна.

Тэгвэл та шинэ эмийг хэрхэн гаргаж авдаг талаар бодож байсан уу?

Энэхүү нийтлэлээр танд шинэ эмийн молекулыг нээж илрүүлэхээс эхлээд эмийн санд хүрэх хүртэлх үндсэн 5 алхмыг тоймлон хүргэж байна.

Алхам 1: Потенциал бүхий нэгдэл болон түүний үйлчлэх бай (target)-г илрүүлэх

Шинэ эмийг нээж илрүүлэх судалгааг ерөнхийд нь зорилтот “бай”-д суурилсан (Target-based drug discovery) болон “фенотип”-т суурилсан (Phenotypic drug discovery) судалгаа гэж ангилдаг. Аль төрлөөс хамааран потенциал бүхий нэгдлийг илрүүлэх, үйлчлэх байг тогтоох арга нь харилцан адилгүй байдаг.

Зорилтот байд суурилсан эмийн судалгаа (Target-based drug discovery, TDD) нь эмийн шинэ нэгдэл (candidate drug) гарган авахад өвчний эмгэг жамд оролцдог уураг, фермент, рецептор гэх мэт тодорхой нэг зорилтот бай (target)-д чиглэн, түүнд нөлөөлж болох эмийн бодисыг эрж хайдаг судалгааны арга юм. Жишээ нь, ЦОГ-2 фермент нь үрэвслийн үед идэвхждэг бөгөөд энэ зорилтот байг дарангуйлснаар үрэвслийг бууруулдаг эмүүдийг нээсэн байдаг.

Харин Фенотипт суурилсан эмийн судалгаа (Phenotypic Drug Discovery, PDD) нь биологийн системийн өвөрмөц эсийн эсвэл организмыг бүхэлд нь хамарсан фенотипийн хариу урвалыг суурь болгож, тухайн биологийн хариу урвалд нөлөөлөх боломжтой шинэ молекулуудыг илрүүлэх арга юм.

Монгол судлаачид Ходоодны хорт хавдрын эсийг лабораторид ургуулан, Монголын уламжлалт анагаах ухаанд олон жил хэрэглэгдэж ирсэн “Өвсөн Гурван Халуун” тан-гийн усан, спиртэн, дихлорметан зэрэг төрөл бүрийн хандуудын эсийн өсөлтийг хэрхэн зогсоож буйг судалсан байдаг. Энэхүү судалгаагаар танд агуулагдах идэвхт найрлагыг тодорхойлж, түүний үйлдлийн механизм болон зорилтот байг урвуугаар судалж, шинжилсэн нь Фенотипт суурилсан судалгааны жишээ юм.

Шинэ эм болох ирээдүйтэй нэгдлийг сонгосны дараа судлаачид тухайн нэгдэл нь,

• Бие махбодод хэрхэн шимэгдэж, тархаж, хувиралд орж, ялгарч байгаа
• Тухайн нэгдлийн биед үзүүлэх нөлөө болон үйлчлэлийн механизм
• Хамгийн тохиромжтой тун болон хэрэглэх арга (уух, тарих гэх мэт)
• Болзошгүй гаж нөлөө болон хордлогын эрсдэл
• Тухайн молекул хүний нас, хүйс, угсаа гарлаас хамаарч хэрхэн өөр өөрөөр нөлөөлж байгааг тодорхойлох зорилгоор нарийвчилсан туршилт судалгаануудыг хийдэг.

Алхам 2: Эмнэлзүйн өмнөх судалгаа

Эмнэлзүйн өмнөх судалгаа нь эмийн аюулгүй байдал болон үр нөлөөний талаар урьдчилан судалж, хүний эмнэлзүйн туршилтад оруулах эсэх шийдвэр гаргахад үндэслэл болдог. Эмнэлзүйн өмнөх судалгаагаар,

• In vitro буюу эсийн түвшинд, лабораторийн орчинд хийх туршилтаар эмийн үйлдэл, хоруу чанар, болон эсийн биологийн хариу урвалыг тодорхойлно.
• In vivo буюу амьд туршилтын амьтдад хийх судалгаагаар амьтны загварт фармакологийн болон токсикологийн судалгааг хийж эмийн фармакокинетик (PK) болон фармакодинамик (PD) үзүүлэлт, элэгний фермент, зүрхний хэм, тархины үйл ажиллагаа, амьсгалын систем, хорт хавдрын эрсдэл гэх мэт аюулгүй байдлын биомаркер-уудыг ашиглан хордлогын эрсдлийг тодорхойлно.
• In silico аргаар компьютерын загварчлал ашиглан токсикологи болон фармакологийн таамаглал гарган in vitro болон in vivo туршилтын үр дүнг нэмэлтээр дэмждэг.

Эдгээр судалгааг хийхдээ судалгааны зохион байгуулалт, хүний нөөц, лабораторийн орчин, стандарт журам, чанарын хяналтын системийг тодорхойлсон Лабораторийн Зохистой Дадал (Good Laboratory Practice – GLP)-ыг мөрддөг бөгөөл эмнэлзүйн өмнөх судалгааны үр дүнд үндэслэн эмийг хүмүүст турших эсэх, тунгийн стратеги, хэрэглэх хугацаа, болон аюулгүй байдлын хяналт тодорхойлогдоно.

Алхам 3: Эмнэлзүйн судалгаа

Эмнэлзүйн судалгаа нь шинэ эмийг хүний биед аюулгүй, үр дүнтэй болохыг нотлох зорилготой, олон үе шаттай туршилтаар хийгддэг. Эмнэлзүйн өмнөх шатны судалгаа нь хүнийг хамруулсаэ судалгаа хийх зөвшөөрөл олгоход хангалттай үр дүнтэй байх ёстой бөгөөд IND (Investigational New Drug) буюу CTA (Clinical Trial Application) туршилт судалгаа хийх өргөдщлийг зохих байгууллагад өргөн барьсаны үндсэн дээр ёс зүйн зөвшөөрөл авснаар эхэлдэг.

Эмнэлзүйн судалгааны үндсэн үе шатууд:

1. – шат: Эмийг анх удаа хүнд хэрэглэх туршилт. Зөвхөн аюулгүй байдал, фармакокинетик (CP time curve) болон тунгийн хязгаар судалдаг.
2. – шат: Өвчтэй оролцогчдын бие махбодид эмийн фармакодинамик, биомаркераар дамжуулсан нөлөө, мөн тунгийн үр дүн нөлөө үзүүлэх хүрээ тодорхойлогдоно (Phase IIA – efficacy, Phase IIB – dose-response).
3. – шат: Эм нь одоогийн эмчилгээний стандарттай харьцуулахад илүү үр дүнтэй юу гэдгийг тодорхойлно. Энэ шатны туршилтын үр дүнгээс тухайн эмийн зах зээлд нэвтрэх үндсэн нотолгоо бүрддэг.
4. – шат: Зах зээлд гарсны дараах аюулгүй байдлын хяналт, шинэ хэлбэр, найрлага болон өөр өөр бүлгүүдэд үзүүлэх нөлөөний үнэлгээ явагдана.

Үе шат	Оролцогчид	Хугацаа	Гол зорилго
I шат	20–100 эрүүл сайн дурынхан	Хэдэн сар	Аюулгүй байдал, тэсвэрлэх чадвар, фармакокинетик үнэлгээ
II шат	300 хүртэлх өвчтөн	Хэдэн сараас 2 жил	аюулгүй байдал, тунгийн тохиргоо, PK/PD-шинжилгээ
III шат	300-3000 өвчтөн	1-4 жил	Үр нөлөө, гаж нөлөөний баталгаажуулалт, эмийн зааварт орох мэдээлэл цуглуулах
IV шат	Хэдэн мянган өвчтөн	Зах зээлд гарсны дараа	Урт хугацааны аюулгүй байдлыг хянах

Алхам 4: Эмийн хяналт, бүртгэл

Шинэ эм нь эмнэлзүйн өмнөх болон эмнэлзүйн шатны судалгаагаар аюулгүй, үр дүнтэй болох нь нотлогдсон тохиолдолд, тухайн эмийг зах зээлд гаргах бүртгэлийн процесс эхэлдэг бөгөөд эмийг зах зээлд гаргах зөвшөөрлийн өргөдөл (Marketing Authorization Application (MAA)) хэлбэрээр зохих байгууллагад өргөн барина.

Эмийн бүртгэлийн өргөдөлд дараах үндсэн хэсгүүд багтдаг:

• Эмнэлзүйн өмнөх болон I–III шатны туршилтын үр дүн
  • PK/PD шинжилгээнүүд, аюулгүй байдал, гаж нөлөөний тайлан
• Эмийн заавар (labeling)
  • Хэрэглэх заавар, тунгийн тохиргоо, анхааруулга, гаж нөлөөний мэдээлэл
• Үйлдвэрлэл ба чанарын хяналт
  • Үйлчлэгч бодисын найрлага, үйлдвэрлэлийн арга, эм үйлдвэрлэлийн зохистой дадал (GMP)-д нийцсэн байдлын нотолгоо
• Патент ба зохицуулалтын хамгаалалт
  • Эмийн өвөрмөц найрлага, хэрэглээ, эсвэл үйлдвэрлэлийн технологид хамаарах патентын мэдээлэл
• Ёс зүйн хорооны баталгаа
  • Туршилтууд ёс зүйн стандартуудыг хангаж хийгдсэн болохыг гэрчлэх баримт

Зохицуулах байгууллага өргөдлийг нэг жил буюу түүнээс урт хугацаанд нарийвчлан судалж эмийг зах зээлд гаргах эсэх шийдвэр гаргана. Хэрвээ зөвшөөрвөл, эмийн labeling болон хууль ёсны зах зээлд худалдааны эрх баталгаажна. Эм зах зээлд гарснаар эмнэлзүйн IV шатны судалгаа үргэлжилнэ.

Алхам 5: Зах зээлд гарсны дараах хяналт

Эм зах зээлд гарснаар судалгаа, хяналт дуусдаггүй — харин судалгааны шинэ үе эхэлдэг. Эмийг олон хүн хэрэглэснээр ховор гаж нөлөө, урт хугацааны аюулгүй байдал, тодорхой бүлгүүдэд үзүүлэх нөлөө тодорхой болдог.

• Эмийн аюулгүй байдлын хяналт (Pharmacovigilance):
  • Гаж нөлөөний мэдээллийг эмнэлгийн мэргэжилтнүүд хэрэглэгчдээс цуглуулж, үнэлэн шаардлагатай тохиолдолд:
    • Эмийн талаар анхааруулга өгөх
    • Зах зээлээс буцаан татах
    • Хэрэглээний хязгаарлалт тогтоох арга хэмжээ авна
• IV шат буюу эм зах зээлд гарсны дараах судалгаа:
  • Эмийн үр нөлөө, аюулгүй байдлыг удаан хугацаанд судална
  • Ямар нэг онцгой бүлэг (жирэмсэн, ахмад настнууд гэх мэт) хэрхэн хариу үйлдэл үзүүлж байгааг үнэлнэ

Эдгээр үе шатыг амжилттай давсан эм нь л бидний гарт хүрдэг. Эцэст нь, шинэ эмийн судалгаатай холбоотой хэдэн сонирхолтой тоо баримт дурдахад: шинэ эмийг зах зээлд гаргах хүртэл дунджаар 10 ба түүнээс дээш жил зарцуулдаг бөгөөд судалгаанд хамрагдсан 5000-10000 молекул тутмын ердөө 1 нь л зах зээлд гардаг байна. Энэ бүх үйл явцад шаардагдах дундаж төсөв 2.6 тэрбум ам.доллар буюу ~9.33 их наяд төгрөг байдаг нь Монгол Улсын Эрүүл мэндийн салбарын 2026 оны хэлэлцэгдэж буй төсөв болох ~2.5 их наяд төгрөгөөс (ойролцоогоор 675 сая ам.доллар) 4 дахин их хэмжээний мөнгө юм байна.

Мөн бидний зүгээс ЭМ-ийн салбарын эмч, мэргэжилтнүүд болон үйлчилгээ авч буй хүн бүр яг одоо emongolia руу орж ирэх оны төсвийн төсөлд олуулаа саналаа өгөхийг уриалж байна.

Хуваалцах