Нойр булчирхай () (Eng.: Pancreas, хуучин грек: pánkreas, πᾶν ("pán") - "бүгд", κρέας ("kréas") - "мах") нь уртаашаа хэвлийн дээд хэсэгт хөндлөн байрлалтай эртхэн юм. НБ нь нэг талаасаа гэдсэнд хүнсний нэгжүүдийг задлах хоол боловсруулалтын энземүүдийг 12 хуруу гэдсэнд ялгаруулдаг. Нөгөөтэйгүүр олон төрлийн гормонуудыг (юун түрүүнд цусан дахь сахарын түвшинг зохицуулдаг гормон - инсулин) үүсгэн шууд цусанд оруулдаг. Иймд НБ-г бид гадаад болон дотоод шүүрлийн үйл ажиллагааг явуулдаг холимог бүтэцтэй эрхтэн хэмээн үздэг байна.

НБ-н эсүүд үрэвссэн тохиолдолд (жишээлбэл их хэмжээний архи хэрэглэсэн үед) хоол боловсруулалтын энземүүд чөлөөлөгдөн нэг хэсэг нь өөрийгөө боловсруулах (НБ-н энзем НБ-г задлах) боломжтой. НБ-н хоол боловсруулалтын энземүүдийн үйлдвэрлэл буурсан тохиолдолд (НБ-н гадаад шүүрлийн дутагдал - exocrine pancreatic insufficiency, жишээлбэл НБ-н үрэвслийн улмаас) гэдсэнд буй хүнсний нэгжүүд биед шингэх чадамжаа алдаж болдог. Харин гормон ялгаруулдаг эсүүд аутоиммун механизмаар сонгомлоор гэмтэж инсулины туйлын дутагдалд хүрч болох ба энэхүү өвчинг нь бид чихрийн шижин хэвшинж-1 хэмээн нэрлэдэг болно.

Товч

Үйл ажиллагаа: Хоол боловсруулалтын шүүрэл болон гормонуудыг үйлдвэрлэх
Байрлал:
- Хоёрдогч ретроперитониумд,
- Хөндлөн,
- L1/2-н харалдаа байрлана
Хэлбэр: зууван
Урт: 12-15 см урттай
Жин: ойролцоогоор 70 гр

Бүтэц

гурван хэсгээс бүрддэг:
- Толгой (caput pancreatis)
- Их бие(corpus pancreatis)
- Сүүл (Cauda pancreatis)

НБ-н паренхим

	Байрлал	Онцлог бүтэц
Толгой (Caput pancreatis)	12 хуруу гэдэсний C-хэлбэрийн /тах хэлбэрийн нумарсан хэсэгт	Processus uncinatus pancreatis Дэгээ хэлбэрийн үргэлжлэл/ургацаг Incisura pancreatis-р зааглагдана
Их бие (Corpus pancreatis)	Сэмжний хөндийн / omentalis/ суурин дээр Ардуур нь L1-2 болон гол судас үргэлжилнэ Бага зэрэг зүүн талаараа өгссөн байдалтай	Tuber omentale pancreatis: НБ-н толгой хэсэгт ойрхон байх харж, тэмтэрч болохуйц овгор
Сүүл (Cauda pancreatis)	Сэмжний хөндийн /Bursa omentalis/ суурин дээр

Нойр булчирхайн цорго (Ductus pancreaticus): НБ-н дотуур түүний гадаад шүүрлийг дамжуулах ойролцоогоор 2 мм өргөнтэй нарийн цорго байдаг. Энэ нь цааш цөсний цорготой нийлж Papilla duodeni major-оор 12 хуруу гэдсэнд гадагшилдаг.

Явц: НБ-н бүх хэсгийн дундуур хөндлөн явна.
- Ampulla hepatopancreatica
- - Ductus choledochusболон Ductus pancreaticus нийлсний дараа 12 хуруу гэдсэнд нээгдэхээс бага зэрэг нааш байрлах цоргоны өргөслийг нэрлэнэ
  - M. sphincter ampullae hepatopancreaticae (M. sphincter Oddi) нь үүнийг тойрч байршина.
- Нээгдэлт: Ductus choledochus-ын хамт 12 хуруу гэдэсний уруудах хэсэгт (= Pars descendens) Papilla duodeni major(= Papilla vateri)-д нээгддэг.
- Вариантууд
- - Ductus choledochus болон Ductus pancreaticus салангид нээгдэлттэй байх
  - НБ-н нэмэлт цорго: Ductus pancreaticus accessorius(= Ductus Santorini): Pars descendens duodeni хэсэгт Papilla vateri-с краниал байрлах Papilla duodeni minor-т нээгдддэг.

Зураг 1. Цөсний цоргыг нойр булчирхайн цорготой харьцуулахад 2. Percutaneous transhepatic cholangiogram
demonstrating the bile duct system - Элгэн дэх цөсний сувгийг хатган тодосгогчоор гэрэлтүүлэн харж байна 3. Хэвлийн эхо шинжилгээнд хэрхэн дүрслэгдснийг 4. Endoscopic cholangiopancreatography () шинжилгээнд дүрслэгдэх байдал 5. 6. CT 7. CT Цочмог панкреатитын үед

Байршилзүй (topographic anatomy)

Байрлал
- Хоёрдогч ретроперитониал
- Bursa omentalis-н суурин дээр
- 12 хуруу гэдэсний нум болон дэлүүний үүд (Hilum splenicum) хоёрын хооронд
Байршилзүйн проекц: L 1/2-н харалдаа
Байршилзүйн бусад хэсгүүдтэй холбогдох харьцаа
- Вентрал /өмнөд/хэвлийн тал/: Bursa omentalis
- Дорсал /нуруу тал/
- - Нуруу талын их биеийн хана
  - Нурууны нугалам
  - Аорт
  - НБ-н толгой хэсгээр явдаг, portae-тэй нэгддэг хэсгүүд:
  - - splenicaV. mesenterica inferior-д цутгах хэсэг
    - mesenterica superior
  - Краниал
  - - Баруун тал руугаа: hepatica communis
    - Зүүн тал руугаа: splenica
  - Каудал: 12 хуруу гэдэсний Pars horizontalis
  - Латерал
  - - Зүүн: Дэлүү
    - Баруун: 12 хуруу гэдэс

Нойр булчирхайн гадаргуу болон ирмэг: 3 гадаргуу, 3 ирмэгтэй.

Гадаргуу:
- Урд гадаргуу хүнхэр бүтэцтэй ходоодонд тулж байрлана.
- Хойд гадаргуу хэвлийн хөндийн ар хананд наалдан тогтдог.
- Доод гадаргуу нь баруун талдаа flexura duodenojejunalis, зүүн талдаа flexura coli sinistra-д тулж байрлана
Энэхүү 3 гадаргууг margo superior, inferior, anterior хязгаарлана.

Судас, мэдрэлжүүлэлт:

НБ нь Truncus coeliacus (A. hepatica communis ба A.splenica) болон A. mesenterica superior-ын салаануудаар тэжээгддэг. Нойр булчирхайн хураагуур судсууд (венийн олон жижиг салаанууд) нь V. splenica-р дамжин үүдэн венд цутгадаг. Энэхүү эрхтэн нь симпатик болон парасимпатик мэдрэлжүүлэлттэй.

Цусны эргэлт
Артери	Толгой Aa. pancreaticoduodenales superiores posterior ба anterior ← A. gastroduodenalis ← A. hepatica communis ← Truncus coeliacus A. pancreaticoduodenalis inferior ← A. mesenterica superior Дээрх 2 артерийн замын анастомоз бас бий.
Артери	Их бие болон сүүл хэсэг A. pancreatica inferior A. pancreatica dorsalis A. caudae pancreatis A. pancreatica magna Дээрх бүгд ← A. splenica ← Truncus coeliacus
Вен	Vv. pancreaticae →V. splenica →V. portae hepatis
Мэдрэлжүүлэлт
Симпатик	Plexus pancreaticus ← Plexus coeliacus
Парасимпатик	Plexus pancreaticus ← N. vagus
Лимфийн урсгал
Лимфийн үечлэлүүд	Nll. pancreatici superiores et inferiores Nll. pancreaticoduodenales anteriores et posteriores Nll. coeliaci Nll. mesenterici superiores

Зураг 1. Артери А. вентрал В. дорсал 2. Артери дорсал хэсгээс 3. Вен 4. Тунгалгийн зангилаа

Нойр булчирхай – Pancreas

Шар усаар дүүрсэн уут (Bursa synovialis); даралтыг жигд хуваарилах, үрэлтийг бууруулах үүрэгтэй. Товчоор бурса ч гэж нэрлэдэг.

Буцах буюу буцан эргэх чиглэл (цаг хугацаа болон байршлын хувьд эргэн эхэлсэн байрандаа очих); эсрэг утга нь антеград/ортоград.

Endoscopic retrograde cholangiopancreatography - Уян дурангаар цөсний замд тодосгогч бодис хийж зураг авах арга.

Computed tomography – Компьютер томографи

Англи хэлэнд НБ-н хүзүү (column pancreatis) гэж толгой болон их биеийг хооронд нь зааглах, үүдэн венээс антериор буюу биеийн өмнөд хэсэгт байрласан 2 см орчим өргөнтэй НБ-н хэсгийг тусад нь нэг хэсэг хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Үүний шалтгаан нь энэ хэсэгт үүссэн хавдар нь ар хэсгийнхээ судсуудтай нягт холбоотой байдгаас эрт нэвчилт юм уу, метастаз өгч улмаар мэс ажилбар хийх боломжгүй болно гэдгийг тодотгох гэсэн клиник ач холбогдол байдаг юм.

Нойр булчирхайн толгойн толгойн ар талын баруун хэсэг нь баруун доош чиглэлтэй сунаж processus uncinatus гэх дэгээ хэлбэрт сэртэнг үүсгэнэ.

Толгой хүзүү хоёрын хооронд ард талд нь дотогш хонхойсон сэтэрхий байх бөгөөд түүнийг incisura pancreatis гэж нэрлэнэ. Энэ хэсэгт a.mesenterica superior, v. mesenterica байрлана.

НБ болон цөсний шүүрлийг гадагшлахыг зохицуулдаг гөлгөр булчингаас бүрдэнэ

Нойр булчирхайн толгойн хэсгээс ирэх шүүрэл нь ductus pancreaticus accessorius гэдэг цоргоор тусдаа хураагдан papilla duondeni minor-т нээгдэнэ.

12-р зууны эхэн үед цэцэг өвчний халдвар аваад эдгэрсэн хүүхдүүд хоёр дахь удаагаа уг өвчнөөр өвдөхгүй байгааг хятадууд анзаарсан байна. Ингээд Хятад даяар variolation гэж нэрлэдэг аргыг ашигласан. Хятадуудын амжилтын тухай, уг аргын тухай мэдээ төв ази даяар тархаж дараа нь баруун зүгт тархаж тухайн үедээ уг аргыг олон улс орон ашигласан.

Үүний үр дүнд хүн амын дундах өвчлөл болон нас баралтыг эрс бууруулж чадсан юм.

Османы эзэнт гүрэнд сууж байсан Английн элчин сайдын эхнэр хатагтай Mary Montagu (1689-1762) дээрх ажилбарыг хүүхдүүддээ хийлгэсэн. Тэд 1721 онд Англид буцаж ирээд энэ тухайгаа бусдад хэлсэн. Ингээд variolation Англи болон АНУ-ийн колон улсуудад нэвтэрсэн. Энэхүү арга ихэнх үед маш сайн үр дүнтэй байдаг боловч зориудаар халдварлуулж буй хүмүүсийн дунд тодорхой тооны өвчлөл бүртгэгдэж уг ажилбарт хамрагдсан хүмүүсийн 1-2% нь цэцэг өвчний улмаас нас бардаг учир цаг хугацаа улиран өнгөрөхөд энэ аргыг хууль бус гэж үзсэн. 1796 онд Английн эмч, судлаач Эдвард Женнер үхрийн цэцэг өвчний үүсгэгчийг хүнд тарьж тухайн тариулсан хүнийг цэцэг өвчний эсрэг дархлаатай болгосноор анх вакцин бий болжээ. Үхрийн цэцэг өвчнийг vaccinia гэж нэрлэдэг байсан тул Эдвард Женнер эмч энэхүү шинэ аргаа вакцинжуулалт vaccination хэмээн нэрлээд хамгаалалтын тарилгаа вакцин хэмээн нэрлэсэн. Энэ цагаас хойш уг арга өргөн дэлгэр тархсан боловч уг тарилга хэрхэн ажилладаг, ижил төстэй аргууд бусад өвчнөөс хамгаалах боломжтой эсэхийг хэн ч мэдэхгүй байлаа.

Edward Jenner эмч

1879 онд Louis Pasteur Pasteurella multocida гэх бактер дээр туршилт хийж уг үүсгэгчийн эсрэг үр дүнтэй вакцин хийснээр вакцин халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх боломжтойг харуулсан юм. Ингээд вакцин бүтээх, үйлдвэрлэх үндсэн зарчмыг ойлгосны дараа тэрбээр галзуу, боом өвчний эсрэг вакциныг бүтээсэн.

Граммын будаг, 1000х өсгөлт гэрлийн микроскопд грам сөрөг савханцар буюу Pasteurella multocida-ийн харагдах байдал

5%-ийн хонины цустай тэжээлт орчинд тарьсан Pasteurella multocida-ийн өсгөвөр, цус задлах идэвхгүй

Францын эрдэмтэн Louis Pasteur

1890 онд ХБНГУлсын эрдэмтэн, судлаачид вакцин нь биед байх эсрэг биеийн нөлөөгөөр халдварт өвчнөөс хамгаалдаг болохыг олж тогтоосон. Ингээд тэд биед хамгаалалт үүсгэж буй эсрэг биеийг эрсдэлт бүлгийн хүн амд шилжүүлэх арга буюу идэвхгүй дархлаажуулалтыг санаачилсан юм. Өнөөдөр бид дархлаажуулалт хэмээх нэр томьёог эсрэг төрөгчийн агууламж бүхий вакцин гэж нэрлэгдэх уусмалыг бие махбод руу оруулах ажилбар хэмээн тодорхойлж байна.

Вакциныг

Идэвхгүйжүүлсэн
хор агуулсан,
амьд сулруулсан,
вирус төст нэгдэл ,
нийлэг пептид ,
олисахарид,
полисахарид коньюгат пептид ,
вирусын вектор ,
нуклейн хүчил ,
бактерийн вектор/нийлэг антиген илчлэгч эс гэж ангилж болно.

Вакцин

Халдварт өвчин үүсгэгч бичил биетний хоруу чанарыг сулруулах эсвэл уг бичил биетэнг үхүүлж дархлал тогтоох чадварыг нь хадгалан гаргаж авсан хими-биологийн идэвхит бэлдмэлийг хэлнэ.

Вакцины төлөөлөгч

Зөвшөөрлөө аваагүй, туршилтын шатандаа байгаа шинэ вакцин.

Вакцинжуулалт

Халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлж эмгэг төрүүлэгчийн эсрэг эсийн болон шингэний дархлаа тогтолцооны хариу урвалыг өдөөгч буюу вакциныг биед нэвтрүүлэх үйл явц.

Дархлаажуулалт

Эсрэг төрөгчийн агууламж бүхий вакцин гэж нэрлэгдэх уусмалыг бие махбод руу оруулах замаар халдварт өвчний үүсгэгчийн эсрэг эсийн болон шингэний дархлааг өдөөх ажилбар.

Сүргийн дархлаа

Тухайн нийгмийн бүлэгт ихэнх хүмүүс халдварын эсрэг хамгаалалт буюу дархлаатай болох. Хүний бие нь өндөр хамгаалалттай байвал тухайн бичил биет хүнээс хүнд дамжихад илүү хэцүү байх болно. Ингэснээр тухайн нийгмийн бүлэгт халдварын тархалтыг амжилттай зогсоох боломжтой.

Дархлаажуулалтын дараах гаж нөлөө (AEFIs)

Вакцинжуулалтын дараа илрэх тооцоолоогүй үр нөлөө. Вакцин нь тухайн асуудлын шалтгаан биш байж болно.

Туслах эм (Adjuvant)

Туслах эм (Adjuvant) гэдэг нь зарим төрлийн вакциныг үйлдвэрлэхэд ашигладаг орц юм. Энэ нь бидний бие махбодын дархлааны хариу урвалыг илүү хүчтэй болгоход тусалдаг. Туслах эм нь тухайн вакцины бусад бүрэлдэхүүн хэсгүүдтэй хамтран үйлчилдэг ба эдгээрийг сүүлийн 70 гаруй жилийн турш зарим төрлийн вакциныг үйлдвэрлэхэд ашигласаар ирсэн.

Вакцины дараах хариу урвал

Вакцинжуулалтын дараа тохиолддог түгээмэл бүлэг шинж тэмдгүүд. Үүнд вакцин тарьсан хэсэгт хөндүүрлэх, улайх, хавдах шинжүүд орно. Тухайн хүн бага зэрэг ядрах, бүлээрэх эсвэл толгой өвдөх шинж илэрч болно. Хамгийн чухал нь эдгээр шинж тэмдгүүд нь дархлааны систем ажиллаж байгаагийн илрэл юм.

Цэцэг өвчний халдвар авсан ч эдгэрч амьд үлдсэн хүүхдүүдийн цэцэг өвчний яр (smallpox scabs)-ыг нунтаглаж тоосонцор болгоод эрүүл хүүхдүүдийн амьсгалын зам руу цацах буюу санаатайгаар халдварлуулах бодлого

Цэцэг өвчний хүндэрсэн хэлбэр болох variola major болсон үед нас баралт 35%-тай байсан

vaccine-vacca үхэр, vaccīn-us үхрээс гэсэн латин үг

мал, амьтны цусан халдвар өвчин үүсгэгч бактер

эмгэг төрүүлэгчийг үхүүлсэн

эмгэг төрүүлэгчийн бүтцийн зарим хэсэг

глюкоконьюгат

вектор суурьтай

ДНХ эсвэл мРНХ

Нойр булчирхай (Pancreas)

Товч

Бүтэц

НБ-н паренхим

Байршилзүй (topographic anatomy)

Микроскопийн анатоми

Үйл ажиллагаа

Үүсэл хөгжил

Эх сурвалж

Вакцин (Vaccine)

Вакциныг

Вакцин

Вакцины төлөөлөгч

Вакцинжуулалт

Дархлаажуулалт

Сүргийн дархлаа

Дархлаажуулалтын дараах гаж нөлөө (AEFIs)

Туслах эм (Adjuvant)

Вакцины дараах хариу урвал

Дархлаажуулалтын хэлбэрүүд

Идэвхигүй дархлаа эмчилгээ

Идэвхитэй дархлаажуулалт

Идэвхитэй дархлаажуулалт | Амьд сулруулсан вакцин

Идэвхитэй дархлаажуулалт | Идэвхигүйжүүлсэн вакцин

Идэвхитэй дархлаажуулалт | Вирусын вектор вакцин

Идэвхитэй дархлаажуулалт | Нуклейн хүчлийн вакцин

Вакцины гаж нөлөө

Вакцины эсрэг заалтууд

Эрсдэлт бүлгийн хүн ам

Дархлаа тогтолцооны хариу урвал

Вакцины найрлага

Дархлаажуулалтын үндэсний товлол

Эх сурвалж

Тойм

Макроскопийн анатоми

Товч

Бүтэц

НБ-н паренхим

Байршилзүй (topographic anatomy)

Микроскопийн анатоми

Үйл ажиллагаа

Үүсэл хөгжил

Эх сурвалж

Тойм

Вакциныг

Нэр томьёонууд

Вакцин

Вакцины төлөөлөгч

Вакцинжуулалт

Дархлаажуулалт

Сүргийн дархлаа

Дархлаажуулалтын дараах гаж нөлөө (AEFIs)

Туслах эм (Adjuvant)

Вакцины дараах хариу урвал

Дархлаажуулалтын хэлбэрүүд

Идэвхигүй дархлаа эмчилгээ

Идэвхитэй дархлаажуулалт

Идэвхитэй дархлаажуулалт | Амьд сулруулсан вакцин

Идэвхитэй дархлаажуулалт | Идэвхигүйжүүлсэн вакцин

Идэвхитэй дархлаажуулалт | Вирусын вектор вакцин

Идэвхитэй дархлаажуулалт | Нуклейн хүчлийн вакцин

Вакцины гаж нөлөө

Вакцины эсрэг заалтууд

Эрсдэлт бүлгийн хүн ам

Дархлаа тогтолцооны хариу урвал

Вакцины найрлага

Дархлаажуулалтын үндэсний товлол

Эх сурвалж