Зүрхний физиологийн үйл ажиллагааг зүрхний механик үйл ажиллагаа (өөрөөр зүрхний механик идэвхжил/зүрхний механик ажил) болон зүрхний сэрлийн үйл ажиллагаа (өөрөөр зүрхний сэрэл үүсэх, дамжуулах үйл ажиллагаа/зүрхний цахилгаан физиологи) гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваан авч үздэг. Зүрхний механик буюу зүрхний шахуургын үйл ажиллагаа нь цусны их ба бага эргэлт рүү цусыг шахахын тулд диастол буюу сулралтын болон систол буюу агшилтын гэсэн үндсэн 2 фазын хооронд хэмнэлтэйгээр ээлж дараалан явагдах зүрхний ажиллагааг нэрлэдэг. Диастолын үед ховдол цусаар дүүрч, систолын үед цус зүрхнээс шахагдан гарна. Энэ үйл явц нь тосгуурууд болон ховдлуудын даралт ба эзэлхүүний ялгаа, үүнээс шалтгаалан нээгдэх хавхлагуудын үйл ажиллагааны үр дүнд үүснэ.

Зүүн ховдлын даралт болон эзэлхүүний өөрчлөлтийг зүрхний үйл ажиллагааны диаграммаар тэмдэглэн физиологийн салбарт зүрхний даралт болон эзэлхүүний өөрлөлтүүд хэрхэн өөр хоорондоо зохицон үйл ажиллагаа явуулж буйг хянах боломжтой. Урт болон дундаж хугацааны даралт болон эзэлхүүний зохицуулга вегетатив мэдрэлийн системээр, харин богино хугацааны зохицуулга Frank-Starling-Mechanismus-аар зохицуулагддаг.

Зүрхний дээр дурьдсан шахуургын үйл ажиллагааг хянан зохицуулагч зүрхний сэрлийн үйл ажиллагаа байх ба сэрлийн үйл ажиллагааны дүнд үүссэн үйлийн потенциал сэрэл дамжих замаар зүрхний булчингийн эсүүдэд очсоноор зүрхний булчин агшиж дээрх үйл ажиллагаа явагдах боломж нээгддэг.

Зүрхний үндсэн үйл ажиллагаа нь биеийг цусан хангамжаар хангах. Энэхүү үйл ажиллагааг зүрхний хэмнэл/агшилтын тоо, зүрхний агшилтын эзэлхүүн болон зүрхний минутын эзэлхүүнээр үнэлэх боломжтой.

Зүрхний хэмнэл/агшилтын тоо (АТ, Eng.: heart rate): Зүрх нэгж хугацаанд хэдэн удаа агшиж буй тоо (жнь: 60/мин)
Зүрхний агшилтын эзэлхүүн (, Eng.: stroke volume/SV): Зүрхний ховдлууд агшилт бүр шахаж буй цусны эзэлхүүн
Зүрхний минутын эзэлхүүн (МЭ, Eng.: cardiac output): Зүрхний ховдлууд нэгж хугацаанд шахаж буй цусны эзэлхүүн (МЭ = АЭ × АТ)
Зүрхнээс шахагдах цусны хувь (Eng.: ejection fraction/EF): Ховдлын агшилтын дараа ховдлоос шахагдан гарах цусны хувь, эрүүл хүнд багадаа 55%
- EF=Зүрхний агшилтын эзэлхүүн/Диастолын төгсгөлийн эзэлхүүн
Зүрхний минутын эзэлхүүн (МЭ, cardiac output (per minute)): Зүрхний ховдлууд нэгж хугацаанд шахаж буй цусны эзэлхүүн
- МЭ=АЭ х АТ
- Ихэвчлэн Fick Principle-н механизмээр тодорхойлдог.

Агшилтын эзэлхүүн – Stroke volume

Энэ үед зүрхний булчин дилатацид орж тэлэгдэх ба энэ явц нь систолоор зогсоно

Энэ үед зүрхний булчин агшиж цус их ба бага эргэлт рүү шахагдана

Өөрөөр хэлбэл сэрэл зүрхний булчингийн эсийн миофиламент дэх актин, миозинд очсоноор цахилгаан сэрэл механик үйл болон хувирна.

Үүний нөгөөтэйгүүр ховдлын агшилтын дараа ховдолд тодорхой хэмжээгээр цус үлдэх ба үүнийг ховдлын нөөц цус гэж нэрлэдэг. Энэ нь ямарваа ачааллын үед (стресс, биеийн ачаалал) зүрхний агшилтын болон минутын эзэлхүүнийг ихэсгэхэд нөөц болдог.

Диастолын төгсгөлийн эзэлхүүн - диастолын төгсгөл үед ховдол дээд хэмжээгээр цусаар дүүрсэн байх ба зүрхний мөчлөгийн хамгийн дээд эзэлхүүнийг илэрхийлнэ. Ойролцоогоор: Зүүн ховдолд эрэгтэй 15омл, эмэгтэй 106мл, баруун ховдолд илүүтэй 150-160мл байна.

Зүрхний архаг дутмагшил нь зүрхний бүтцийн өөрчлөлт, ховдлын дүүрэлт болон шахуургын үйл ажиллагаа алдагдсаны улмаас бие махбодийг хангалттай цус, хүчилтөрөгчөөр хангаж чадахгүй болж, хэвийн бодисын солилцоог хангах боломжгүй болсноор үүсдэг эмнэлзүйн хам шинж юм. Энэхүү эмгэг нь систолын дутмагшлын үед зүрхний шахуургын үйл ажиллагаа алдагдаж, цацалтын фракц буурч илэрдэг бол диастолын дутмагшлын үед зүрхний зүүн ховдлын дүүрэлтийн үйл ажиллагаа алдагдаж, цацалтын фракц хадгалагдсан эсвэл хөнгөн зэргээр буурсан байдалтайгаар илэрдэг.

Цацалтын фракцийн түвшнээр нь гурван хэлбэрт ангилдаг бөгөөд цацалтын фракц буурсан зүрхний дутмагшил (HFrEF, <40%), цацалтын фракц хөнгөн зэргээр буурсан зүрхний дутмагшил (HFmrEF, EF 40–49%) болон цацалтын фракц хадгалагдсан зүрхний дутмагшил (HFpEF, EF ≥50%) гэж тодорхойлдог. Сүүлийн жилүүдэд цацалтын фракц сайжирсан зүрхний дутмагшил (HFimpEF) гэх нэр томьёо хэрэглэгдэх болсон бөгөөд өмнө нь ≤40% байсан EF эмчилгээний дараа >40% болж сайжирсан тохиолдолд хэрэглэнэ.

Эмнэлзүйн түгээмэл илрэл нь амьсгаадалт, бачууралт, ядарч сульдах, ачаалал даах чадамж буурах, шагай болон шилбээр хавагнах зэрэг шинжүүд бөгөөд зарим тохиолдолд хоолны дуршил алдагдах, гэдэс хийгээр дүүрэх, сэтгэл гутрал, ухаан самуурах зэрэг шинж дагалддаг. Бодит үзлэгээр гүрээний венийн судас чинэрэх, элэг-гүрээний венийн рефлюкс, зүрхний эмгэг III авиа илрэх, мөн захын хаван, уушгины хэржигнүүр, цээжний хөндийд шингэн хуримтлагдах зэрэг шинжүүд тодорхойлогдоно.

Зүрхний архаг дутмагшил нь тавилан муутай эмгэг бөгөөд эмнэлзүйн шинж тэмдэг илэрсэн тохиолдолд таван жилийн амьдрах боломж дунджаар 40–50% орчим байдаг. Үүнтэй уялдан давтан эмнэлэгт хэвтэх эрсдэл өндөр бөгөөд зүрхний гэнэтийн үхэл болон ховдлын хэм алдагдал түгээмэл тохиолддог.

Оношилгоонд зовуурь болон үзлэгийн шинж тэмдгийн хамт натри хөөгч пептидийн сорил (, NT-proBNP) болон гол үүрэгтэй бөгөөд цацалтын фракц, зүрхний бүтцийн өөрчлөлтийг үнэлэхэд ашиглагдана.

Эмчилгээний үндсэн зарчим нь амьдралын хэв маягийн өөрчлөлт, тухайлбал давс болон шингэний хэрэглээг хязгаарлах, зохистой дасгал хөдөлгөөн хийх, архи, тамхи зэрэг хорт зуршлаас татгалзах, мөн нотолгоонд суурилсан эмийн эмчилгээ юм. Үүнд ангиотензин хувиргагч ферментийг саатуулагч эсвэл ангиотензины рецепторын хориглогч, бета-блокатор, минералокортикоидын рецепторын антагонист, ангиотензины рецептор–неприлизины саатуулагч болон саатуулагч зэрэг багтана. Давс хөөх эм нь зовуурийг намжаахад өргөн хэрэглэгддэг. Түүнчлэн сонгомол тохиолдолд зүрхний дефибриллятор суулгац, зүрхний ресинхрон эмчилгээ, улмаар болон зүрх шилжүүлэн суулгах зэрэг төхөөрөмжийн болон мэс заслын эмчилгээ хийгдэх боломжтой.

Дэлхий дахинд (2020): ≈ 64.3 сая хүн ЗАД-тай
Тавилан: шинж тэмдэг илэрснээс хойш 5 жилийн амьд үлдэх магадлал 40–50%
Тархалт орон бүрт ялгаатай:
- АНУ: 2.4–3.0%
- Европ (Итали, Англи, Франц, Герман): 1.2–3.9%
- Ази (Индонез, Тайвань): 4–6%
- Монгол (2022): 4.94% (эрэгтэй 5.29%, эмэгтэй 4.56%)
Эрсдэлт хүчин зүйлс:
- Ишемийн зүрхний өвчин, зүрхний шигдээс
- Артерийн гипертензи
- Чихрийн шижин
- Таргалалт
- Ахимаг нас (≥65 жил)
- Зүрхний гажиг

Ховдлын агшилтын дараа ховдлоос шахагдан гарах цусны хувь, эрүүл хүнд багадаа 55%

Brain natriuretic peptide – Тархины натрийуретик пептид

Зүрхний хэт авиан шинжилгээ (ЭхоКГ) - зүрхний дүрс оношилгооны хамгийн түгээмэл арга. Байршлаар нь трансторакал (TTE, цээжний хананд датчиг) болон трансэзофагаль (TEE, улаан хоолойгоор) гэж ялгана.

Sodium-Glucose Cotransporter 2 - Натри-глюкозын хамтын тээвэрлэгч 2: бөөрний ойрын гуурсанцарт глюкозыг эргүүлэн шимэгдүүлдэг уураг. SGLT2 саатуулагч эмүүд глюкозыг шээсээр гадагшлуулж цусны глюкозыг бууруулна.

Left ventricular assist device – Зүүн ховдлыг дэмжих төхөөрөмж

Зүрхний механик үйл ажиллагаа (Cardiac Mechanics)

Зүрхний үйл ажиллагааны фазууд

Зүрхний үйл ажиллагааны диаграмм (Pressure-Volume diagram of the heart)

Зүрхний үйл ажиллагааны зохицуулга

Зүрхний авиа, шуугиан

Эх сурвалж

Зүрхний архаг дутагдал (Congestive heart failure)

Шалтгаан

Ангилал

Эмгэг жам

Эмнэлзүй

Оношилгоо

Ялган оношилгоо

Эмчилгээ

Тавилан

Эх сурвалж

Тойм

Тодорхойлолт

Зүрхний үйл ажиллагааны фазууд

Зүрхний үйл ажиллагааны диаграмм (Pressure-Volume diagram of the heart)

Зүрхний үйл ажиллагааны зохицуулга

Зүрхний авиа, шуугиан

Эх сурвалж

Тойм

Тархвар зүй

Өвчний код (ICD-10)

Шалтгаан

Ангилал

Эмгэг жам

Эмнэлзүй

Оношилгоо

Ялган оношилгоо

Эмчилгээ

Тавилан

Эх сурвалж