Нойр булчирхай () (Eng.: Pancreas, хуучин грек: pánkreas, πᾶν ("pán") - "бүгд", κρέας ("kréas") - "мах") нь уртаашаа хэвлийн дээд хэсэгт хөндлөн байрлалтай эртхэн юм. НБ нь нэг талаасаа гэдсэнд хүнсний нэгжүүдийг задлах хоол боловсруулалтын энземүүдийг 12 хуруу гэдсэнд ялгаруулдаг. Нөгөөтэйгүүр олон төрлийн гормонуудыг (юун түрүүнд цусан дахь сахарын түвшинг зохицуулдаг гормон - инсулин) үүсгэн шууд цусанд оруулдаг. Иймд НБ-г бид гадаад болон дотоод шүүрлийн үйл ажиллагааг явуулдаг холимог бүтэцтэй эрхтэн хэмээн үздэг байна.

НБ-н эсүүд үрэвссэн тохиолдолд (жишээлбэл их хэмжээний архи хэрэглэсэн үед) хоол боловсруулалтын энземүүд чөлөөлөгдөн нэг хэсэг нь өөрийгөө боловсруулах (НБ-н энзем НБ-г задлах) боломжтой. НБ-н хоол боловсруулалтын энземүүдийн үйлдвэрлэл буурсан тохиолдолд (НБ-н гадаад шүүрлийн дутагдал - exocrine pancreatic insufficiency, жишээлбэл НБ-н үрэвслийн улмаас) гэдсэнд буй хүнсний нэгжүүд биед шингэх чадамжаа алдаж болдог. Харин гормон ялгаруулдаг эсүүд аутоиммун механизмаар сонгомлоор гэмтэж инсулины туйлын дутагдалд хүрч болох ба энэхүү өвчинг нь бид чихрийн шижин хэвшинж-1 хэмээн нэрлэдэг болно.

Товч

Үйл ажиллагаа: Хоол боловсруулалтын шүүрэл болон гормонуудыг үйлдвэрлэх
Байрлал:
- Хоёрдогч ретроперитониумд,
- Хөндлөн,
- L1/2-н харалдаа байрлана
Хэлбэр: зууван
Урт: 12-15 см урттай
Жин: ойролцоогоор 70 гр

Бүтэц

гурван хэсгээс бүрддэг:
- Толгой (caput pancreatis)
- Их бие(corpus pancreatis)
- Сүүл (Cauda pancreatis)

НБ-н паренхим

	Байрлал	Онцлог бүтэц
Толгой (Caput pancreatis)	12 хуруу гэдэсний C-хэлбэрийн /тах хэлбэрийн нумарсан хэсэгт	Processus uncinatus pancreatis Дэгээ хэлбэрийн үргэлжлэл/ургацаг Incisura pancreatis-р зааглагдана
Их бие (Corpus pancreatis)	Сэмжний хөндийн / omentalis/ суурин дээр Ардуур нь L1-2 болон гол судас үргэлжилнэ Бага зэрэг зүүн талаараа өгссөн байдалтай	Tuber omentale pancreatis: НБ-н толгой хэсэгт ойрхон байх харж, тэмтэрч болохуйц овгор
Сүүл (Cauda pancreatis)	Сэмжний хөндийн /Bursa omentalis/ суурин дээр

Нойр булчирхайн цорго (Ductus pancreaticus): НБ-н дотуур түүний гадаад шүүрлийг дамжуулах ойролцоогоор 2 мм өргөнтэй нарийн цорго байдаг. Энэ нь цааш цөсний цорготой нийлж Papilla duodeni major-оор 12 хуруу гэдсэнд гадагшилдаг.

Явц: НБ-н бүх хэсгийн дундуур хөндлөн явна.
- Ampulla hepatopancreatica
- - Ductus choledochusболон Ductus pancreaticus нийлсний дараа 12 хуруу гэдсэнд нээгдэхээс бага зэрэг нааш байрлах цоргоны өргөслийг нэрлэнэ
  - M. sphincter ampullae hepatopancreaticae (M. sphincter Oddi) нь үүнийг тойрч байршина.
- Нээгдэлт: Ductus choledochus-ын хамт 12 хуруу гэдэсний уруудах хэсэгт (= Pars descendens) Papilla duodeni major(= Papilla vateri)-д нээгддэг.
- Вариантууд
- - Ductus choledochus болон Ductus pancreaticus салангид нээгдэлттэй байх
  - НБ-н нэмэлт цорго: Ductus pancreaticus accessorius(= Ductus Santorini): Pars descendens duodeni хэсэгт Papilla vateri-с краниал байрлах Papilla duodeni minor-т нээгдддэг.

Зураг 1. Цөсний цоргыг нойр булчирхайн цорготой харьцуулахад 2. Percutaneous transhepatic cholangiogram
demonstrating the bile duct system - Элгэн дэх цөсний сувгийг хатган тодосгогчоор гэрэлтүүлэн харж байна 3. Хэвлийн эхо шинжилгээнд хэрхэн дүрслэгдснийг 4. Endoscopic cholangiopancreatography () шинжилгээнд дүрслэгдэх байдал 5. 6. CT 7. CT Цочмог панкреатитын үед

Байршилзүй (topographic anatomy)

Байрлал
- Хоёрдогч ретроперитониал
- Bursa omentalis-н суурин дээр
- 12 хуруу гэдэсний нум болон дэлүүний үүд (Hilum splenicum) хоёрын хооронд
Байршилзүйн проекц: L 1/2-н харалдаа
Байршилзүйн бусад хэсгүүдтэй холбогдох харьцаа
- Вентрал /өмнөд/хэвлийн тал/: Bursa omentalis
- Дорсал /нуруу тал/
- - Нуруу талын их биеийн хана
  - Нурууны нугалам
  - Аорт
  - НБ-н толгой хэсгээр явдаг, portae-тэй нэгддэг хэсгүүд:
  - - splenicaV. mesenterica inferior-д цутгах хэсэг
    - mesenterica superior
  - Краниал
  - - Баруун тал руугаа: hepatica communis
    - Зүүн тал руугаа: splenica
  - Каудал: 12 хуруу гэдэсний Pars horizontalis
  - Латерал
  - - Зүүн: Дэлүү
    - Баруун: 12 хуруу гэдэс

Нойр булчирхайн гадаргуу болон ирмэг: 3 гадаргуу, 3 ирмэгтэй.

Гадаргуу:
- Урд гадаргуу хүнхэр бүтэцтэй ходоодонд тулж байрлана.
- Хойд гадаргуу хэвлийн хөндийн ар хананд наалдан тогтдог.
- Доод гадаргуу нь баруун талдаа flexura duodenojejunalis, зүүн талдаа flexura coli sinistra-д тулж байрлана
Энэхүү 3 гадаргууг margo superior, inferior, anterior хязгаарлана.

Судас, мэдрэлжүүлэлт:

НБ нь Truncus coeliacus (A. hepatica communis ба A.splenica) болон A. mesenterica superior-ын салаануудаар тэжээгддэг. Нойр булчирхайн хураагуур судсууд (венийн олон жижиг салаанууд) нь V. splenica-р дамжин үүдэн венд цутгадаг. Энэхүү эрхтэн нь симпатик болон парасимпатик мэдрэлжүүлэлттэй.

Цусны эргэлт
Артери	Толгой Aa. pancreaticoduodenales superiores posterior ба anterior ← A. gastroduodenalis ← A. hepatica communis ← Truncus coeliacus A. pancreaticoduodenalis inferior ← A. mesenterica superior Дээрх 2 артерийн замын анастомоз бас бий.
Артери	Их бие болон сүүл хэсэг A. pancreatica inferior A. pancreatica dorsalis A. caudae pancreatis A. pancreatica magna Дээрх бүгд ← A. splenica ← Truncus coeliacus
Вен	Vv. pancreaticae →V. splenica →V. portae hepatis
Мэдрэлжүүлэлт
Симпатик	Plexus pancreaticus ← Plexus coeliacus
Парасимпатик	Plexus pancreaticus ← N. vagus
Лимфийн урсгал
Лимфийн үечлэлүүд	Nll. pancreatici superiores et inferiores Nll. pancreaticoduodenales anteriores et posteriores Nll. coeliaci Nll. mesenterici superiores

Зураг 1. Артери А. вентрал В. дорсал 2. Артери дорсал хэсгээс 3. Вен 4. Тунгалгийн зангилаа

Нойр булчирхай – Pancreas

Зүрхний физиологийн үйл ажиллагааг зүрхний механик үйл ажиллагаа болон зүрхний сэрлийн үйл ажиллагаа гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваан авч үздэг. Зүрхний шахуургын үйл ажиллагааны дүнд цусны их болон бага эргэлт рүү цусыг шахах замаар бүхэл биеийг цусаар хангадаг. Энэхүү үйл ажиллагааг хянан зохицуулагч нь зүрхний сэрлийн үйл ажиллагаа байх ба сэрлийн үйл ажиллагааны дүнд үүссэн үйлийн потенциал нь сэрэл дамжих замаар зүрхний булчингийн эсүүдэд очдог. Ингэснээр зүрхний булчин агшиж дээрх үйл ажиллагаа явагдах боломж нээгддэг .

Зүрхний механик үйл ажиллагаа хэмээх сэдэв дээр бид диастол буюу сулралтын (зүрхний булчингууд сулрах) болон систол буюу агшилтын (зүрхний булчингууд идэвхитэй агших) гэсэн үндсэн 2 фазын хооронд хэмнэлтэйгээр ээлж дараалан явагдах зүрхний ажиллагаа, түүний механизмыг нарийн тайлбарласан. Харин энэ бүлэгт зүрхний булчингийн эсүүд хэрхэн хэмнэлтэйгээр цахилгаан сэрлийн хүлээн авч зүрхний хэмнэлийг үүсгэдэг талаарх сэрлийн үйл ажиллагааг тайлбарлах болно.

Зүрхний булчингийн эдэд гадны ямарваа нэгэн цочруулаас үл хамааралтайгаар гэнэтийн деполяризацид орох чавдартай буюу гадаргуугийн мембраныхаа нэвтрүүлэх чадварын тусламжтайгаар үйлийн потенциалыг үүсгэдэг эсүүд /Пейсмейкер эсүүд (ж.нь.: синусын зангилаа) нь аяндаа өөрөө цахилгаан сэрэл үүсгэдэг бие даасан эсүүд бөгөөд үйлийн потенциалыг (AP) үүсгэдэг./ агуулагддаг. Эдгээр өвөрмөц зүрхний булчингийн эсүүд нь бусад кардиомиоцитүүдээ хэмнэлтэйгээр жигд цахилгаан сэрлээр өдөөж өгдөг байна.

Зүрхний анхдагч сэрлийн төвийг синусын зангилаа буюу тольт гэж нэрлэдэг бөгөөд энд гиперполяризацийн идэхвтэй катионы сувгуудын тусламжтай цахилгаан сэрэл үүснэ. Эдгээр сувгууд нь сэрлийн циклийн төгсгөлд нээгдэж бага хэмжээний деполяризацид орсноос дараагийн сэрлийн циклийн эхлэлийг үүсгэдэг. Энэ үед үүссэн үйлийн потенциал зүрхний булчингийн өвөрмөц эсүүдээс бүрдсэн сэрэл дамжуулах замаар замжин тосгуур болон ховдолд дамжин хүрдэг. Зүрхний булчингийн эсүүд жигд сэрэх нь зүрхний агшилт явагдах үндсэн нөхцөл болно. Цаашлаад цахилгаан сэрэл механик агшилт болон өөрчлөгдөхийг хэмээн нэрлэдэг.

Тайвны потенциал
- Мембраны тайвны потенциалын үед эсийн дотор гадаад орчноос илүү сөрөг цэнэгтэй байдаг. Эсийн мембраны потенциал тодорхой хугацаа өнгөрөхөд өөрчлөгдөхгүй байвал үүнийг мембраны тайвны потенциал гэнэ.
- - Пейсмекер эсийн мембраны потенциал нь зүрхний диастолын үед -60-70 мВ байдаг.
  - Кардиомиоцит эс автомат шинж чанаргүй. Зөвхөн сэрэх, сэрлийг дамжуулах, агших шинж чанартай. Зүрхний диастолын үед ажлын кардиомиоцит эсийн мембраны потенциал тогтвортой байдаг тул энэ үеийн мембраны потенциалыг тайвны потенциал гэж нэрлэдэг.
Үйлийн потенциал
- Физиологийн тайван байдалд байгаа эсэд зааг хүч -ээр үйлчлэх үед үүссэн мембраны агшин зуурын хэлбэлзэл.
- - Зүрхний диастолын үед пейсмейкэр эсийн дотор орох Na+ ионы урсгалын дүнд мембраны потенциал аажмаар буурч -40-50мВ болоход үйлийн потенциал (3 үе шат болгож хуваадаг) үүсдэг.
  - Зүрхний автомат төвд үүссэн сэрлийн нөлөөгөөр ажлын кардиомиоцит эсийн мембран дээр үйлийн потенциал (5 үе шат болгож хуваадаг) үүсдэг.
Синусын зангилаа
- Өөр нэшил: Синуатриал зангилаа, синоатриал зангилаа

Шар усаар дүүрсэн уут (Bursa synovialis); даралтыг жигд хуваарилах, үрэлтийг бууруулах үүрэгтэй. Товчоор бурса ч гэж нэрлэдэг.

Буцах буюу буцан эргэх чиглэл (цаг хугацаа болон байршлын хувьд эргэн эхэлсэн байрандаа очих); эсрэг утга нь антеград/ортоград.

Endoscopic retrograde cholangiopancreatography - Уян дурангаар цөсний замд тодосгогч бодис хийж зураг авах арга.

Computed tomography – Компьютер томографи

Англи хэлэнд НБ-н хүзүү (column pancreatis) гэж толгой болон их биеийг хооронд нь зааглах, үүдэн венээс антериор буюу биеийн өмнөд хэсэгт байрласан 2 см орчим өргөнтэй НБ-н хэсгийг тусад нь нэг хэсэг хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Үүний шалтгаан нь энэ хэсэгт үүссэн хавдар нь ар хэсгийнхээ судсуудтай нягт холбоотой байдгаас эрт нэвчилт юм уу, метастаз өгч улмаар мэс ажилбар хийх боломжгүй болно гэдгийг тодотгох гэсэн клиник ач холбогдол байдаг юм.

Нойр булчирхайн толгойн толгойн ар талын баруун хэсэг нь баруун доош чиглэлтэй сунаж processus uncinatus гэх дэгээ хэлбэрт сэртэнг үүсгэнэ.

Толгой хүзүү хоёрын хооронд ард талд нь дотогш хонхойсон сэтэрхий байх бөгөөд түүнийг incisura pancreatis гэж нэрлэнэ. Энэ хэсэгт a.mesenterica superior, v. mesenterica байрлана.

НБ болон цөсний шүүрлийг гадагшлахыг зохицуулдаг гөлгөр булчингаас бүрдэнэ

Нойр булчирхайн толгойн хэсгээс ирэх шүүрэл нь ductus pancreaticus accessorius гэдэг цоргоор тусдаа хураагдан papilla duondeni minor-т нээгдэнэ.

Электрокардиографи – Electrocardiography

өөрөөр зүрхний механик идэвхжил/зүрхний механик ажил

өөрөөр зүрхний сэрэл үүсэх, дамжуулах үйл ажиллагаа/зүрхний цахилгаан физиологи/автомат дамжуулах тогтолцоо

Өөрөөр хэлбэл сэрэл зүрхний булчингийн эсийн миофиламент дэх актин, миозинд очсоноор цахилгаан сэрэл механик үйл болон хувирна.

Өөрөөр funny channel буюу hyperpolarization-activated cyclic nucleotide-gated channel хэмээн нэрлэдэг.

Эсийн мембраны гадна болон дотор талын цахилгаан потенциалын (хүчдэл) ялгааг мембраны потенциал буюу трансмембраны потенциал гэдэг. Мембраны гадна болон дотор талын шингэн орчин цахилгаан цэнэгийг дамжуулах хандлагатай байдаг бол мембран нь эсэргүүцэх хандлагатай байдаг. Энэ нь -9мВольтоос -100мВольтийн хооронд хэлбэлздэг. Энэ нь осмоларитийн эсрэг үзэгдэл юм.

Үйлийн потенциал үүсгэж чадах хамгийн бага хүч

Нойр булчирхай (Pancreas)

Товч

Бүтэц

НБ-н паренхим

Байршилзүй (topographic anatomy)

Микроскопийн анатоми

Үйл ажиллагаа

Үүсэл хөгжил

Эх сурвалж

Зүрхний сэрлийн үйл ажиллагаа (conduction system of the heart)

Сэрэл үүсэх, дамжуулах тогтолцоо

Зүрхний үйлийн потенциалын үүсэлт ба явц

Зүрхний электро-механик холболтын үндэс

Зүрхний цахилгаан бичлэг

Эх сурвалж

Тойм

Макроскопийн анатоми

Товч

Бүтэц

НБ-н паренхим

Байршилзүй (topographic anatomy)

Микроскопийн анатоми

Үйл ажиллагаа

Үүсэл хөгжил

Эх сурвалж

Тойм

Тодорхойлолт

Сэрэл үүсэх, дамжуулах тогтолцоо

Зүрхний үйлийн потенциалын үүсэлт ба явц

Зүрхний электро-механик холболтын үндэс

Зүрхний цахилгаан бичлэг

Эх сурвалж