Эдийн бичил бүтэц
Жаргалсайхан Гэрэлмаа

Жаргалсайхан Гэрэлмаа

Сүүлийн шинэчлэл:
i

Ашиглах заавар:

  1. Үндсэн агуулгыг аль болох бүгдийг товч багтаахыг хичээсэн ба түлхүүр үгсээр бичсэн болно.
  2.    симбол дээр хулганаа аваачихад нэмэлт тайлбар харагдана.
  3.    симбол дээр хулганаа аваачихад тухайн эмийн нэмэлт мэдээллүүд харагдана.
  4. Доогуур зураастай эсвэл Bold-р бичсэн хэсэг дээр хулганаа аваачихад тухайн хэсгийн тодорхойлолт гарч ирэх ба цааш унших хэсгийн холбоос гарч ирнэ.

Ашиглах заавар:

  1. Үндсэн агуулгыг аль болох бүгдийг товч багтаахыг хичээсэн ба түлхүүр үгсээр бичсэн болно.
  2.    симбол дээр хулганаа аваачихад нэмэлт тайлбар харагдана.
  3.    симбол дээр хулганаа аваачихад тухайн эмийн нэмэлт мэдээллүүд харагдана.
  4. Доогуур зураастай эсвэл Bold-р бичсэн хэсэг дээр хулганаа аваачихад тухайн хэсгийн тодорхойлолт гарч ирэх ба цааш унших хэсгийн холбоос гарч ирнэ.

Яс бол онцгой хэлбэрийн холбогч эд юм. Ясны эдийн бүтэц нь өвөрмөц бөгөөд энэ нь түүний гүйцэтгэдэг дараах үүргүүдтэй холбоотой

  • Цус төлжилт (Haematopoiesis) – ясны чөмгөнд байрлах цус төлжүүлэх үүдэл эсээс цусны эсүүдийг хэлбэржихэд оролцоно.
  • Өөх ба эрдсийг нөөцөлнө – Яс нь өөхний эдийг ясны чөмөгт барьж нөөцлөх ба кальцийг гидроксиапатитын талст байдлаар нөөцөлдөг.
  • Тулгуур  – яснууд нь биеийн хэлбэр болон үндсэн араг ясны тогтолцоог бүрдүүлнэ.
  • Хамгаалах  – ялангуяа биеийн томоохон цуллаг эрхтнүүдийг гадуур нь хүрээлэн хамгаалах үүрэгтэй.

Ясны бүрэлдхүүн 

Яс нь холбогч эдийн нэг өвөрмөц хэлбэр юм. Бусад холбогч эдүүдийн адилаар

  • Эсийн бүрэлдэхүүн – Ясны эдэд гурван төрлийн эс байдаг
    • Остеобласт/Osteoblasts – Кальцижаагүй , эрдэсжээгүй эсийн гаднах матрикс болох остеойд (osteoid)-ийг нийлэгжүүлдэг. Цаашид кальц/эрдэсжиснээр ясыг хэлбэржүүлдэг.  
    • Остеоцит / Osteocytes – Остеойд эрдэсжихэд, остеобластууд нь ясны хөндий (lacunae)-д байрлах  ясны хавтан (lamellae)-ийн хооронд орж тэндээ насанд хүрсэн эс буюу Остеоцит болдог. Тэдгээр нь ясны массын эрдэс болон уургийн  зохицуулгыг хянадаг. 
    • Остеокласт /Osteoclasts – Моноцитээс гаралтай ба устөрөгчийн анионнууд болон лизосомыг явлгаруулсанаар ясыг эргэн шимдэг. Эдгээр нь том, олон бөөмтэй эсүүд юм. 

Остеобластаас остеокласт руу шилжих идэвхийн байдал нь эдийн бүтцийн бүрэн бүтэн байдалд маш чухал үүрэгтэй. Мөн эсрэгээрээ яс сийрэгжилтийн байдалд мөн нөлөөлдөг. 

  • Эсийн гаднах матрикс (Extracellular Matrix) -аас тогтоно.
    • Эсийн гаднах матрикс (ECM) гэдэг нь эсийг бүтцийн болон биохимийн хувьд дэмжих үүрэгтэй молекулуудыг хэлдэг. Ясны ECM нь маш нарийн хөгжсөн байдаг
    • Холбогч эдийн хувьд коллаген болон түүнтэй хамаатай уургууд байдаг бол ясанд нэмээд эрдэсжсэн давснууд, ялангуяа кальцийн гидроксиапатитийн талстууд байдаг
    • Эдгээр талстууд нь коллагены ширхэгүүдтэй хамтдаа ясыг хатуу, бат бөх болгодог
    • Энэ матрикс нь  хавтан (lamellae) гэж нэрлэгдэх олон давхараас тогтоно

Ясны бүтэц

Микроскопоор харвал ясыг хоёр хэлбэрт хувааж үзэж болно

  • Woven bone (анхдагч яс) – Үр хөврөлийн хөгжлийн үед болон хугаралын дараа тохиолддог ба остеойд (эрдэсжээгүй ЕСМ), коллаген ширхэгүүдээс тогтдог. Энэ нь түр зуурын бүтэц бөгөөд удахгүй бүрэн хөгжсөн ясны хавтан lamellae болж хувирна. 
  • Lamellar bone (хоёрдогч яс) – Насанд хүрсэн хүний араг ясыг бүрдүүлэгч яс, нарийн зохион байгуулалттай эрдэсжсэн остеoойдын давхаргуудаас тогтоно иймд анхдагч яс woven bone – аас илүү хатуу, бат бөх байж чаддаг. Хоёрдогч яс Lamella bone нь өөрөө дотроо мөн хоёр хэсэгт хуваагдана
    • Нягт (compact bone) – гадна хэсэг 
      • Нягт яс нь ясны гадна хуяг (‘shell’)-ийг бүрдүүлдэг.  Энэ хэлбэрийн яс нь тууш Гаверсийн суваг (дотуур нь жижиг мэдрэл, судас, тунгалгийн судаснууд явдаг )-ийг тойрсон хавтан (lamellae) -аас тогтдог. Энэ бүтцийг бүхэлд нь остеон (osteon) гэж нэрлэдэг бөгөөд, остеон нь ясны бүтэц үйл ажиллагааны нэгж болдог. 
      • Гаверсийн суваг (The Haversian canal) -ууд нь хөндлөн Волкманны сувгууд (Volkmann’s canals) -аар холбогдсон байдаг ба энэ нь дотроо Гаверсын сувгуудын артерүүдыг хооронд нь холбодог жижиг цусны судсуудыг агуулдаг.  Волкманны сувгууд нь мөн ясны хальснаас (periosteum) цусны судаснуудыг дамжуулах үүрэгтэй. 
      • Остеоцит (Osteocytes)-үүд нь хавтан (lamellae) болон жижиг хөндий (lacunae)-үүдийн хооронд байрладаг. The lacunae -ууд нь хоорондоо хэд хэдэн canaliculi гэж нэрлэгддэг сувгуудаар хоорондоо холбогддог. 
    • Хэмт (spongy bone) – 
      • Ясны матрикс (The bony matrix) нь 3D хэмжээст, багануудын сүлжээснээс тогтох бөгөөд, ясны  энэ зөвт бус хэмт (trabeculae) бүтэц нь солбисон сүлжээсүүдээс тогтдог байна. Яс нь энэхүү химт бүтцийнхээ ачаар нэгдүгээрт жингийн хувьд хөнгөн, хоёрдугаарт янз бүрийн чиглэлтэй хүчнүүдийн эсрэг бат бөх  байж чаддаг. Энэ хэмт ясны (spongy bone) хөнгөн чанар нь биеийн хөдөлгөөнийг хангахад чухал нөлөөтэй. 
      • Химийн зай буюу trabeculae хоорондын зай нь ихэвчлэн ясны чөмгөөр дүүргэгдсэн байдаг
      • Ясны шар чөмөг (Yellow bone marrow) нь өөхний эсүүд (adipocytes)-ээс тогтдог
      • Ясны улаан чөмөг (red bone marrow) нь цус төлжүүлэх үүдэл эс (haematopoietic stem cells)-үүдээс тогтдог.
      • Энэ төрлийн яс нь Волкманий эсвэл Гаверсийн сувгуудыг агуулдаггүй.

Аль ч хэлбэрийн ясанд,  гадна гадаргуу нь холбогч эдэн давхаргаар хучигдсан байдаг ба үүнийг нь ясны хальс – периостиум – periosteum гэдэг. Ижилхэн давхарга endosteum дотор хөндий талаас нь мөн адил хучдаг. 

Зураг 1.1 – Нягт ясны бичил бүтэц. ганц Гаверсийн суваг (Haversian canal) -ийн эргэн тойрныг харуулсан байгааг анхаарна уу!  .

  

Зураг 1.2 – Хоёрдогч ясны бүтэц (mature bone). Хатуу яс болон химт ясны бүтцийн онцлогийг ажиглаарай. 

Ясжилт ба шинэчлэлт (Ossification and Remodelling)

Ясжилт (Ossification) гэдэг нь шинээр яс үүсэх үйл явц юм.  Энэ үйл явц нь дараах хоёр механизмаар явагддаг. 

  • Мөгөөрс дотроосоо ясжих (Endochondral ossification) – Гиалин мөгөөрснүүд нь остеойд ялгаруулагч остеобластуудаар солигддог. Дунд чөмөг (femur) нь эндохондрал буюу мөгөөрснөөсөө ясждаг ясны жишээ юм. 
  • Мембранаасаа ясжих (Intramembranous ossification) – Мезенхимийн (үр хөврөлийн – embryonic) эд нягтаршиж яс болдог. Хатуу хавтгай яснуу энэ хэлбэрээр ясждаг ба тухайлбал чамархай  яс  болон  дал яс зэрэг.

Аль механизмийн үед, анхдагч яс эхлэж үүсдэг. Дараа нь хоёрдогч ясаар солигдодог. 

Шинэчлэлт 

Яс нь байнгын шинэчлэлт явагдаж байдаг амьд эд юм. Шинэчлэлт гэдэг нь ясны эд буцаж шимэгдээд шинэ ясны эд хэлбэржих үйл явц юм.  Энэ үйл явц нь ясны эсийн түвшинд явагддаг. 

Остеокластууд нь ясыг зүсэгч конус (cutting cone) -аар задалдаг. Шим тэжээлийн бодисууд нь эргэн шимэгдэх ба остеобластууд шинэ остеоид үүсгэдэг. Шинэчлэлт нь стресс болон гэмтлийн голомтод нөлөөлж, нөлөөлөлд өртсөн газруудыг бэхжүүлдэг. 

Эмнэл зүйн ач холбогдол – ясны эмгэгүүд

Яс нь үйл ажиллагаатайгаа зохицолдсон өвөрмөц гистологийн бүтэцтэй байдаг. Өвчний улмаас энэ бүтэц өөрчлөгдсөнөөс хэд хэдэн эмнэлзүйн нөхцөлүүд бий болдог.

Osteogenesis imperfecta бол остеобласт эсүүдээс хэвийн бусаар коллаген синтезлэгдэх байдлыг хэлнэ.  Эмнэл зүйд яс хэврэгших, ясны хэлбэр алдагдах, болон хөх склер (blue sclera) шинжүүдээр илэрдэг. Ховор бөгөөд удмын шалтгаантай буюу аутосомын доминантаар удамшдаг эмгэг юм. Яс хэврэгшсэний улмаас хугарахад хүрдэг – энэ нь анагаах-хууль зүйн чухал ач холбогдолтой, учир нь хүүхдэд зориудаар бэртэл үүсгэсэн гэж андуурагддах магадлалтай. 

Яс сийрэгжих (Osteoporosis) нь ясны нягт буурах юм, энэ нь бүтцийн бүрэн байдлыг алдагдуулдаг. Энэ эмгэг нь остеокластын идэвхи (яс эргэн шимэгдэх) остеобластын  идэвхи (яс үүсэл) -ээс ихсэх байдлаар тодорхойлогдоно.  Яснууд мөн хэврэгшинэ, хугарах эрсдэл нэмэгдэнэ.

Гурван хэлбэр байдаг:

  1. Цэвэршилтийн дараах яс сийрэгжилт (Postmenopausal osteoporosis) – Эмэгтэйчүүдэд цэвэршилтийн дараа эстроген даавар буурсантай холбоотой тохиолдоно. Эстроген нь остеокластийн идэвхийг бууруулж, остеобластийн идэвхийг нэмэгдүүлсэнээр яс сийрэгжилтээс сэргийлж байдаг.  
  2. Насжилттай холбоотой яс сийрэгжилт (Senile osteoporosis) – Голдуу 70-аас дээш насанд тохиолддог. 
  3. Хоёрдогчоор яс сийрэгжих (Secondary osteoporosis) – Хавсарсан өвчний улмаас яс сийрэгжих (жишээлбэл бөөрний архаг дутмагшил).  

Эрсдэлт хүчин зүйлс:

Нас, хүйс, хооллолт (Д амин дэм болон Кальци), яс үндэс, тамхидалт, болон өвчлөл зэрэг орно.  Бифосфонат (bisphosphonates)-аар эмчилдэг, энэ нь остеокластуудыг идэвхигүй болгож апоптозд оруулах механизмтай. Ингэснээр яс цаашид сийрэгжихийг багасгадаг. 

Рахит (Rickets) нь хүүхдэд яс өсөх явцад тохиолдох Д амин дэм болон кальцийн дутагдал юм.  Ясны эрдэсжилт муугийн улмаас яс зөөлөн болдог. Биеийн жингийн нөлөөллийн улмаас эпифизийн өсөлтийн ялтасны хэлбэр алдагдаж улмаар араг ясны хэлбэр гаждаг (skeletal deformities) байна.  

Яс хайлах (Osteomalacia) нь насанд хүрэгчдэд Д амин дэм болон кальцийн дутагдлын улмаас яс шинэчлэлт өөрчлөгддөг эмгэг юм. Энд остеобластуудаас тогтох остеойд нь эрдэсжилт багатайн улмаас яс хэврэг болж амархан хугарах хандлагатай болдог.

Санамж: Д амин дэмийн дутагдал нь хоол тэжээлийн дутагдал, нарны гэрлийн дутагдал, болон бодисын солилцооны эмгэгүүдийн улмаас үүсч болно.  Жишээлбэл: бөөрний дутагдлын улмаас Д амин дэм хоёрдогч гидроксжилтийг саатах эсвэл нарийн гэдэсний эмгэгийн улмаас хангалттай эргэн шимэгдэлт явагдахгүй байх зэрэг болно. А амин дэмийн дутагдал нь мөн хооллолтоос эсвэл Д амин дэм бага байгаагаас шалтгаалж болдог. 

Арьсны үйл ажиллагаа 

Арьс нь гадаад орчин болон биеийн дотоод орчны хоорoндох чухал хориг болдог. Улмаар механик, химийн, даралтын, дулааны, болон хэт ягаан туяа (UV),  бичил биетнээс хамгаалдаг.

Арьсны бусад үйл ажиллагаанд

  • Д амин дэмийн нийлэгжилт
  • Биеийн дулааны тохируулга
  • Психосексуал (Psychosexual) харилцаа
  • Хүрэлцэх, дулаан мэдрэх, өвдөлт, болон бусад сэрлүүдийг мэдрэх эрхтэн болох зэрэг багтана.

Макро бүтэц.

Биеийн гадаргууг бүрхэж байгаа арьсны бүтэц нь хэсэг бүрт янз бүр байдаг.

  • Арьс нь нимгэн, үстэй, үсэрхэг (hirsute) эсвэл огт үсгүй (glabrous) байж болдог.
  • Огт үсгүй (Glabrous skin) арьс нь зузаан, гарын алга, хөлийн ул, болон хурууны нугалагч гадаргууд байдаг.

Ерөнхийдөө биеийн бүрхэж байгаа арьс гурван давхаргаас тогтдог

  • Эпидермис (epidermis)
  • Дермис (dermis)
  • Гиподермис (hypodermis) юм.

Зураг 1 – Арьс гурван давхаргаас тогтдог, эдгээр нь: эпидермис (epidermis), дермис (dermis) болон гиподермис (hypodermis) юм.

Бичил бүтэц

Эпидермис (Epidermis)

Эпидермис нь арьсны хамгийн өнгөн давхарга бөгөөд голдуу хөгжлийн эцсийн шатандаа байгаа олон давхар кератиноцит (keratinocyte) эсүүдийн  давхаргаас тогтдог.  Энэ давхаргад кератин боловсорч, гадна гадаргуу руу чиглэсэн шилжилт явагддаг ба энэ үйл явцыг эвэршилт (cornification) гэж нэрлэдэг.

Мөн эпидермис давхаргад хэд хэдэн төрлийн кератиноцит бус эс (non-keratinocyte)-үүд байрладаг үүнд:

  • Меланоцит (Melanocyte) – Меланин үүсэлт болон нөсөө бүрэлдэхэд чухал үүрэгтэй. 
  • Лангергансын эс (Langerhans cell) – Антиген таниулагч дендриттэй эс.
  • Меркелийн эс (Merkel cell) – Мэдрэхүйн механорецепторууд.

Эпидермисийн давхаргууд

Эпидермис нь кератиноцит эсүүдийн давхаргуудад (strata) хуваагддаг – тэдгээр нь гадаргуу руугаа шилжих тусам бүтэц нь өөрчлөгддөг.  Хамгийн гүний хэсгээсээ гадаргуу хэсэг рүү давхаргуудыг нэрлэвэл:

  • Суурийн давхарга (Stratum basale) – энэ давхаргад кератиноцит эсүүдийн митоз хуваагдал явагддаг.
  • Өргөст давхарга (Stratum spinosum) – кератиноцит эсүүд нь хоорондоо десмосом (desmosomes) гэгдэх холбоосоор маш хүчтэй холбогдсон байдаг.
  • Мөхлөгт давхарга (Stratum granulosum) – энэ давхаргад липид ялгаруулагч эсүүд болон бусад ус нэвтрүүлэхгүй молекүлүүд энэ давхаргад байдаг.
  • Тунгалаг давхарга (Stratum lucidum) – энд эсүүд нь бөөмгүй болж кератин үүсэлт огцом нэмэгддэг.
  • Эвэрлэг давхарга (Stratum corneum) – эсүүд бүх эрхтэнцэрүүд (organelles) -гүй болсон байх ба мөн кератинийг үргэлжлүүлэн үйлдвэрлэсээр байна.

Суурийн давхаргаас эвэрлэг давхарга хүртэл кератиноцит нь 30-40 өдрийг зарцуулдаг.

Зураг 2 –  Кератиноцит эсийн хөгжлийн өөр үе  шатуудаасаа хамаараад эпидермис нь давхаргуудад хуваагддаг.

Дермис (Dermis)

Дермис нь эпидермисийн яг доор байрладаг бөгөөд энэ хоёр нь хоорондоо маш бат бөх дермо -эпидермал холбоос (dermo-epidermal junction) нягт холбогдсон байдаг. Дермис нь хоёр давхаргаас тогтдог бөгөөд тэдгээр нь эпидермистэй харьцуулахад хоорондоо тодорхой сайн ялгардаггүй.

  • Өнгөц давхарга нь хөхлөгт давхарга (papillary layer)
  • Гүнийх нь торлог (reticular layer) давхарга юм. 

Дермис давхаргад доорх эсийн төрлүүд  болон бүтцүүд тохиолддог

  • Фибробласт (Fibroblasts) – эдгээр эсүүд нь these эсийн гаднах матрикс (extracellular matrix – ECM)-ийг нийлэгжүүлдэг бас эсийн гаднах матрикс нь коллаген болон эластинээс голдуу бүрддэг.
  • Мөхлөгт эс (Mast cells) – эдгээр нь төрөлхийн дархлааны эсүүд бөгөөд дотроо гистамины мөхлөг агуулдаг.
  • Цусны судаснууд болон арьсны мэдрэхүйн мэдрэл (Blood vessels & cutaneous sensory nerves)
  • Арьсны дайврууд (Skin appendages) –Жишээ нь: үсний уутанцарууд, хумс, хөлс болон тосны булчирхайнууд үүнд орно. 

Үсний уутанцарууд болон тосны булчирхай (Hair Follicles & Sebaceous Glands)

Үсний уутанцарууд болон тосны булчирхай нь хамтдаа pilosebaceous нэгжийг үүсгэдэг. Энэ нь зөвхөн үстэй арьсан (hirsute skin) -д байдаг. Тосны булчирхай нь булчирхайн шүүрлээ холокрин (holocrine) механизмаар үсний уутны иш (hair follicle shaft) хэсэг рүү ялгаруулдаг. Үсний уут нь өөрөө arrector pili булчинтай холбогддог, энэ булчингийн агшилтаар уутанцар эгц босоо байрлалд ордог.

Хөлсний булчирхай (Sweat Glands) – Хоёр төрлийн хөлсний булчирхай байдаг

  • Эккрин булчирхай (Eccrine glands) – Хүний биед байрлах хөлсний булчирхайн ихэнхи нь энэ төрөлд багтана. Шүүрэл нь өнгөгүй, үнэргүй, ихэнхи хэсгийг нь натрийн хлорид болон ус эзлэдэг – дулааны зохицуулгад оролцдог.
  • Апокрин булчирхай (Apocrine glands) – Илүү том хэмжээтэй хөлсний булчирхайнууд юм, суга болон бэлэг эрхтэн орчим байрладаг. Эдгээр апокрин булчирхайн шүүрлүүд нь арьсны бичил биетнүүдээр задарч биеийн үнэрийг үүсгэдэг.

Зураг 3 – Дермис нь хөхлөг болон торлог давхаргад хуваагддаг.

Гиподермис (Hypodermis) Гиподермис буюу арьсан доорх эд нь яг дермисийн доор байрладаг.

Биеийн өөхний хуримтлалын ихэнхи хэсэг энд байдаг ба хүн бүрт өөхний эдийн хэмжээнээсээ шалтгаалаад хэмжээ янз бүр байдаг.

Эмнэл зүйн ач холбогдол  – Арьсны эмгэгүүд 

  • Alopecia Areata – Үс халцралт (alopecia) нь аутойммнунийн шалтгаантай үсний уутны сөнөрөлт болдог улмаар үс халцарч унадаг эмгэг юм.
  • Vitiligo – Халцралттай адил аутойммуни өвчин багаад сонгомолоор меланоцит эсийн сөнөрөл явагддаг. Тэгш хэмтэй нөсөөгүйжих шинж илэрдэг, ялангуяа бараан арьстай хүмүүст илүү тохиолддог.
  • Psoriasis – Хайрст үлд нь суурийн давхарга дахь кератиноцит эсийн митоз хуваагдал хэт ихсэлт бөгөөд улмаар өргөст давхарга илүү зузаардаг. Эмнэл зүйд хайрст мэт (“scaly” skin) арьсаар илэрдэг. Өвдөг болон тохойд илүүтэй мэдэгддэг.

Тунгалгын тогтолцоо нь тунгалгын судаснууд, зангилаануудаас тогтох ба эдгээр нь эдийн илүүдэл шингэн (тунгалаг)- ийг хураагуур (вен)-ын эргэлтэнд орохоос өмнө  шүүх болон цуглуулах үүрэгтэй байдаг. Мөн хүний биеийн дархлаа хамгааллын нарийн чухал хэсгийг бүрдүүлдэг.

 

Зураг  1 – Тунгалгын тогтолцоо: Тунгалгын эрхтэнүүд, судаснууд, зангилаанууд болон тунгалгын шингэнээс тогтоно.

Тунгалгын эрхтэн

Тунгалгын эдийг агуулсан тунгалгын эрхтэнүүд байдаг, тэдгээр нь цусыг шүүх болон лимфоцит эсүүдийн хөгжилд оролцдог.

  • Дэлүү / Spleen–  Цусыг шүүх, хөгширсөн цусны улаан эсүүдийг устгах үүрэгтэй. Мөн дархлааны хариу урвалд үүрэгтэй оролцдог.
  • Сэрээ булчирхай / Thymus– Т лимфоцит эсийн хөгжил болон бүрэн боловсроход чухал үүрэгтэй.
  • Ясны улаан чөмөг / Red bone marrow – Лимфоцит эсүүдийг бүрэн боловсроход сэрээ булчирхайтай адилхан чухал үүрэгтэй.

Түүнчлэн гүйлсэн булчирхай, мухар олгой, болон ходоод гэдэсний замын хананд тунгалгын эдүүд байдаг.

Тунгалгын зангилаа

Тунгалгын зангилаанууд нь бөөр төст хэлбэртэй бүтцүүд бөгөөд цуснаас гадны биетийн хэсгүүдийг шүүх, халдварын эсрэг дархлааны урвалд чухал үүрэгтэй оролцдог.

  • Дунджаар насанд хүрсэн хүнд 400-450 орчим тунгалгын булчирхай биед тархаж байрладаг ба ихэнхи нь хэвлийд байдаг байна.
  • Тунгалгын зангилаа бүр В, Т лимфоцит болон бусад дархлааны эсүүдийг агуулж байдаг. Эдгээр эсүүд нь тунгалгын шингэн зангилаагаар дамжин өнгөрөх үед тунгалгын шингэний урсгалд орж цаашид гадны эмгэг төрөгчийн эсрэг дахрлааны урвалд оролцдог. Энэхүү дархлааны хариу урвал нь үрэвслийн эсүүдийг тунгалгын зангилаа руу илүүгээр  цуглуулдаг учир – халдварын үеэр тунгалгын зангилаа тэмтрэгдэхээр болж томордог нь ийм учиртай.

Тунгалгын шингэн нь тунгалгын зангилаа руу өгсөх тунгалгын сувгуудаар орж, уруудах сувгаар дамжин зангилаанаас гардаг. Макрофаг эсүүд нь тунгалгын зангилааны синусд байрладаг ба гадны биетүүдийг агуулсан тунгалгын шингэн синусээр дамжин өнгөрөх үед шүүлтүүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

 

Зураг 2 – Тунгалгийн зангилааны бүтэц

Тунгалгын судаснууд

Тунгалгийн судсаар дамжин тунгалгын шингэн биеийн бүх хэсгээр эргэлддэг. Гол хоёр тогтолцоо байдаг нь – өнгөц болон гүний судасны тогтолцоонууд юм.

  • Өнгөц судаснууд / Superficial vessels – арьсан доорх эдээс эх авч хураагуурын судсуудтай хамт явж, цаашид гүний хураагуурын судсанд цутгана.
  • Гүний судаснууд / Deep vessels – Биеийн гүний бүтцүүдэд хүрдэг. Тухайлбал дотор эрхтнүүд. Гүний тараагуур судсуудтай хамт явдаг.

Тунгалгын урсгал нь тунгалгын сувгууд (lymph channels)аас эхэлдэг, энэ нь хялгасан судасны мухар төгсгөлөөс эх авч аажмаар нь судас болон хөгждөг. Улмаар цааш хэд хэдэн тунгалгын зангилаагаар дамжин проксимал чиглэлд урсдаг.

Эцэст нь судсууд тунгалгын судасны багц /lymphatic trunks/ -руу цутгах ба цаашид тунгалгын баруун суваг болон цээжний сувагт цутгадаг.

  • Тунгалгын баруун суваг (right lymphatic duct) нь биеийн баруун дээд дөрөвний нэг хэсгийн тунгалгын урсгалыг хариуцдаг, үүнд:
    • толгой хүзүүний баруун хэсэг
    • цээжний баруун тал
    • баруун дээд мөч зэрэг орно.
  • Цээжний суваг (thoracic duct) бол илүү том биеийн үлдсэн бүх хэсгүүдийн тунгалгын урсгалыг бүгдийг нь хариуцдаг суваг юм. Энэ хоёр суваг цаашид баруун болон зүүн эгэмэн доорх хураагуурт өнцөг (right and left venous angles) үүсгэн цутгаж хураагуурын эргэлтэнд орно.

 

Зураг 3 – Зүүн болон баруун тунгалгын суваг.

Тунгалгын шингэн

Тунгалаг бол  тунгалаг шар трансудат шингэн юм. Тунгалгын шингэн нь эдэд хялгасан судасны хэвтэшнээс гидростатик даралтын тусламжтай үүсдэг.  Цусны эзэлхүүний 10% нь тунгалаг болдог.

Тунгалгын шингэний бүтэц нь цусны сийвэнтэй төстэй

  • Найрлагын ихэнхи хувийг (ойролцоогоор 95%) ус эзэлдэг.
  • Үлдсэн 5% нь уураг, өөх тос, нүүрс-ус (голдуу глюкоз),
  • Олон төрлийн ион болон зарим эсүүдээс (голдуу лимфоцит) тогтоно, гэхдээ биеийн аль хэсэгт үүсч байгаагаас хамаарч бага зэрэг өөр байдаг.

Жишээ нь: chyle буюу хоол боловсруулах тогтолцоонд үүсдэг тунгалгын шингэн өөх тосоор баялаг байдаг.

Дундаж насанд хүрэгч хоногийн туршид 3-4 л тунгалгийн шингэн ялгаруулдаг ба өвчин эмгэгтэй холбоотой өөр өөр байх тохиолдол байдаг.

Эмнэл зүйн ач холбогдол – Лимфома /Lymphoma/

Лимфома бол тунгалгийн эсүүдээс гаралтай бүлэг хавдруудын нэг юм. Дэлхий дахинд тохиолдох нийт хавдруудын 3-4% эзэлдэг ба 5 жил амьд явах магадлал дэд хэлбэрээсээ шалтгаалаад 70-85% байдаг. Гол хоёр дэд хэлбэр байдаг нь Ходжкиний лимфома / Hodgkin lymphoma (HL) болон Ходжкиний бус лимфома / non-Hodgkin lymphoma (NHL) нар ба нийт лимфомагийн 90% орчим нь NHL байдаг. Эдгээр лимфомагийн эрсдэлт хүчин зүйлсд доорх зүйлс багтана:

  • Эбштеин Барр вирус /Epstein-Barr virusийн халдвар (HL)
  • Аутоиммуны өвчнүүд / Autoimmune diseases (NHL)
  • ХДХВ/ДОХ халдвар HIV/AIDs(NHL)
  • Хэт их хэмжээтэй мах болон өөх хүнсэнд хэрэглэх (NHL)

Зураг 4 – Цэврүүт лимфома / follicular lymphoma.

Тунгалгын зангилааны биопси шинжилгээгээр онош тогтоох ба, эдийн шинжилгээгээр лимфома гэж батлагдвал иммунфенотип / immunophenotyping/ гэх зэрэг шинжилгээгээр ямар дэд хэлбэр болохыг тогтооно.

Лимфомын үед илэрч болох шинж тэмдгүүд:

  • Лимфаденопати / Lymphadenopathy– тунгалгын зангилаа томорч хавагнах
  • Халуурах / Fever
  • Шөнө хөлрөх / Night sweats
  • Жин буурах / Weight loss
  • Хоолны дуршил багасах / Loss of appetite
  • Загатнах / Itching
  • Ядарч сульдах / Fatigue

Гол агуулгыг (ангилал, оношилгоо, эмчилгээ, тавилан г.м) цааш уншихын тулд та гишүүнчлэлийн эрх авах шаардлагатай. Тохирох эрх авснаар та манай контент, бусад нэмэлт үйлчилгээнүүдийг ашиглах боломжтой болно.
Хэрэв та хүчинтэй гишүүнчлэлийн эрхтэй бол нэвтэрч үзнэ үү !

Сурталчилгаа

Ойролцоо сэдвүүд:

Анатомийн хэллэгүүд
Зүрх судасны эрхтэн тогтолцооны анатоми
Элэг (Hepar)
Давсаг (Bladder)
Гематологийн үндэс ба цус бүлэгнэлт (Hematology & Haemostasis)
Тавхайн яс (ossa pedis)
A1
Шинэ нийтлэл, контентын мэдээлэл тогтмол авахыг хүсвэл өөрийн мэдээллийг доор оруулаад илгээхийг дарна уу !
Сошиалаар нэвтрэх
Сошиалаар нэвтрэх

Хамтран ажиллах

Цааш унших

Энэхүү платформ нь энгийн иргэдэд зориулагдаагүй зөвхөн анагаах ухааны салбарын мэргэжилтнүүдэд зориулагдсан болно. Дур мэдэн өөрийгөө эмчлэхийг хориглоно ! Дур мэдэн хийсэн үйлдлээс гарах үр дагаврыг бид хариуцахгүй.

Бид күүки буюу үйлдлийг бүртгэх технологи ашиглан тодорхой төрлийн мэдээллийг хадгалах ба энэ нь үйлчилгээг сайжруулах, түүнд дүн шинжилгээ хийх зорилготой юм. Таны мэдээлэл бусдад дамжуулагдахгүй.

Бид үнэ цэнтэй мэдээллийг та бүхэндээ үнэгүй хүргээд даруй 3 жилийн нүүрийг үзжээ. Энэхүү хугацаанд биднээс оюуны болон санхүүгийн зардал ихээр шаардагдаж байлаа.

Өдөрт дунджаар 400-500 орчим эмч, эрүүл мэндийг салбарын мэргэжилтнүүд манай платформоор үйлчлүүлж байна. Эрүүл мэндийн салбарт бидний мэргэжлийн өндөр түвшний мэдлэг мэдээллийг тогтмол хүргэж, улам өргөжин тэлэх үйлсэд таны тусламж, хандив бидэнд хэрэгтэй байна.

Таны өгч буй хандив бидний цаашдын үйл ажиллагаанд үнэ цэнтэй ба ирээдүйнхээ төлөө хөрөнгө оруулж буй танд маш их баярлалаа !